Việc xuất hiện các công trình nhà rường mới trong khuôn viên di tích Phủ Nội vụ (Đại nội Huế) thời gian gần đây đặt ra một vấn đề đáng suy ngẫm: đâu là ranh giới hợp lý giữa phát huy giá trị di sản và những can thiệp có nguy cơ làm thay đổi bản sắc không gian lịch sử?
Phủ Nội vụ vốn là không gian gắn liền với hoạt động chế tác, lưu giữ bảo vật của hoàng gia triều Nguyễn. Giá trị cốt lõi của di tích không nằm ở số lượng công trình được bổ sung, mà ở tính xác thực, sự tiếp nối lịch sử và chiều sâu văn hóa của không gian nguyên gốc. Khi những kiến trúc còn mới, với kết cấu hiện đại, vật liệu đương đại được đưa vào một khu vực đòi hỏi sự tiết chế và thận trọng cao, điều đáng lo ngại không nằm ở hình thức đẹp – xấu, mà ở nguy cơ làm nhạt ranh giới giữa bảo tồn di sản và hoạt động xây dựng thông thường.
Cận cảnh công trình nhà rường mới hoàn thiện trong khuôn viên di tích, với cốt nền nâng cao khoảng 0,5m và sử dụng cửa kính hiện đại.
Luật Di sản văn hóa đã quy định rõ: mọi hoạt động tu bổ, phục hồi hay xây dựng trong khu vực di tích đều phải được thẩm định, phê duyệt theo quy trình chặt chẽ, trên nguyên tắc tôn trọng tối đa yếu tố gốc. Đây không chỉ là yêu cầu pháp lý, mà còn là chuẩn mực nghề nghiệp cốt lõi trong công tác bảo tồn di sản.
Phát triển dịch vụ, khai thác giá trị du lịch di sản là xu hướng tất yếu. Tuy nhiên, nếu lấy mục tiêu dịch vụ làm điểm khởi đầu, còn bảo tồn chỉ đóng vai trò phụ trợ, rất dễ dẫn tới nghịch lý: di sản bị đẩy lùi thành bối cảnh, trong khi các hoạt động khai thác lại trở thành trung tâm.
Một công trình mới, dù mang hình thức nhà rường, nếu không dựa trên yếu tố gốc, thiếu cơ sở tư liệu khoa học và chưa được thẩm định bởi cơ quan chuyên môn, thì về bản chất chỉ là sự mô phỏng kiến trúc. Việc mô phỏng lặp lại theo thời gian có thể khiến ký ức lịch sử chân thực bị pha loãng, thậm chí bị thay thế bởi những hình dung nhân tạo.
Đáng chú ý, trong cùng một không gian di tích, nhiều công trình kiến trúc Pháp có tuổi đời hơn trăm năm đang xuống cấp, trong khi các hạng mục mới lại được đầu tư đồng bộ. Thực tế này đặt ra câu hỏi về thứ tự ưu tiên: tập trung gìn giữ những giá trị hiện hữu hay dành nguồn lực cho việc tạo dựng thêm các yếu tố mới.
Bảo tồn di sản không đồng nghĩa với việc “đóng băng” quá khứ, nhưng cũng không phải là tái hiện lịch sử theo cảm nhận đương đại. Mỗi cấu kiện, mỗi khoảng sân, mỗi không gian trống trong di tích đều mang trong mình lớp trầm tích lịch sử riêng. Can thiệp càng nhiều, yêu cầu về sự thận trọng càng cao, bởi chỉ một bước đi thiếu cân nhắc cũng có thể làm suy giảm tính xác thực – giá trị cốt lõi của di sản.
Dãy nhà 2 tầng trong khuôn viên Phủ Nội vụ – công trình kiến trúc Pháp hình thành từ đầu thế kỷ XX hiện đã xuống cấp nghiêm trọng, cần sớm được tu bổ, bảo tồn nhằm gìn giữ giá trị lịch sử của di tích.
Huế là di sản của Việt Nam, đồng thời cũng là tài sản chung của nhân loại. Vì vậy, mỗi sự can thiệp vào không gian di tích không đơn thuần là quyết định mang tính quản lý, mà còn là trách nhiệm đối với lịch sử và các thế hệ mai sau.
Phát triển du lịch đêm, kinh tế di sản và dịch vụ văn hóa là định hướng phù hợp. Tuy nhiên, con đường đi đến những mục tiêu đó cần được xây dựng trên nền tảng tôn trọng giá trị gốc của di sản, thay vì khởi đầu bằng những công trình mới được gắn mác “truyền thống”.
Di sản không cần được “làm mới” để trở nên hấp dẫn. Điều di sản cần là được bảo tồn đúng cách, để tự thân tiếp tục hiện diện, lan tỏa giá trị và sống cùng thời gian.
Bùi Quốc Dũng