Thức trà đón khách quý và quy mô canh tác khiêm tốn
Giữa núi rừng miền tây xứ Thanh, chè Tán Ma từ lâu đã gắn liền với đời sống sinh hoạt của đồng bào dân tộc Thái ở xã Trung Hạ. Trong tiếng Thái, "tán ma" có nghĩa là khách quý đến nhà. Mỗi khi có khách phương xa ghé thăm, ấm trà nóng được người chủ nhà trân trọng pha thết đãi như một lời chào nồng hậu, thể hiện sự kính trọng và tấm lòng hiếu khách của người vùng cao. Nét đẹp văn hóa này đã giúp cây chè được các thế hệ người dân bản Trung Xuân gìn giữ và bảo tồn qua nhiều năm tháng.
Dù có lịch sử lâu đời, diện tích trồng chè hiện vẫn ở mức tương đối khiêm tốn. Cả bản hiện có 15 hộ tham gia trồng chè với tổng diện tích khoảng 5 ha, trung bình mỗi gia đình canh tác khoảng 0,7 ha. Nguồn thu từ búp chè đem lại khoảng 35 đến 40 triệu đồng mỗi năm cho mỗi hộ. Với điều kiện kinh tế miền núi còn nhiều khó khăn, đây là khoản thu tiền mặt rất có ý nghĩa giúp bà con trang trải sinh hoạt hàng ngày. Tuy nhiên, chè Tán Ma vẫn chưa thể trở thành cây trồng chủ lực của địa phương do quy mô manh mún và phương thức canh tác còn phụ thuộc quá nhiều vào thiên nhiên.
Điểm nghẽn mùa vụ và hạn chế của cách làm thủ công
Khó khăn lớn nhất trong phát triển chè Tán Ma là tính thời vụ rõ rệt. Cây chè chỉ cho thu hoạch rộ trong 7 tháng, kéo dài từ tháng 4 đến tháng 10 dương lịch khi có mưa nhiều. Bước vào mùa khô từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau, tình trạng thiếu nước tưới khiến nương chè ngừng ra búp, việc thu hoạch bị gián đoạn suốt gần nửa năm. Dòng tiền ngắt quãng khiến các hộ trồng chè chưa thể yên tâm dồn lực đầu tư mà vẫn phải duy trì việc làm nương rẫy để bảo đảm cuộc sống.
Bên cạnh thời tiết, khâu chế biến thủ công truyền thống cũng là một rào cản lớn. Trước đây, búp chè sau khi hái được làm héo tự nhiên, vò nát bằng tay rồi ủ trong lá dáy rừng để giảm vị chát trước khi đem phơi nắng. Cách làm này tiêu tốn nhiều công sức nhưng năng suất thấp, sản phẩm dễ ẩm mốc và giảm hương vị nếu gặp chuỗi ngày mưa kéo dài. Do chất lượng các mẻ chè thiếu đồng đều và khó bảo quản, sản phẩm phần lớn chỉ tiêu thụ quanh quẩn tại các phiên chợ huyện với giá bán thấp, chưa thể tiếp cận thị trường rộng lớn hơn.
Đưa máy móc vào chế biến và hướng đi từ sản phẩm OCOP
Để tháo gỡ khó khăn cho người trồng chè, chính quyền xã Trung Hạ đã trực tiếp hỗ trợ bà con máy vò chè cơ giới và máy đóng gói hút chân không. Việc đưa máy móc vào sản xuất giúp giải phóng sức lao động thủ công, đồng thời nâng cao độ xoăn đều cho cánh chè và kiểm soát tốt chất lượng mẻ sấy. Bao bì hút chân không giúp ngăn chặn ẩm mốc, kéo dài thời gian bảo quản lên từ 12 đến 24 tháng mà vẫn giữ trọn nốt hương thơm tự nhiên đặc trưng của búp chè vùng cao.
Song song với việc cải tiến thiết bị, địa phương đang tập trung hoàn thiện hồ sơ để đưa chè Tán Ma bản Trung Xuân đạt chứng nhận OCOP cấp tỉnh. Đây là bước đi quan trọng nhằm xác lập tính pháp lý và nâng tầm giá trị cho nông sản bản địa. Những gói chè rời rạc bán theo cân trước đây nay được khoác lên diện mạo mới với nhãn mác rõ ràng, bao bì đạt chuẩn và có mã truy xuất nguồn gốc. Tấm vé OCOP sẽ tạo tiền đề để thức trà đặc sản tự tin bước vào các cửa hàng nông sản sạch, hệ thống siêu thị và các kênh bán lẻ hiện đại.
Bài toán liên kết chuỗi để tạo sinh kế lâu dài
Lợi thế của chè Tán Ma nằm ở nguồn gen bản địa thích nghi tốt với thổ nhưỡng địa phương, cho ra sắc nước xanh trong, vị chát dịu và hậu ngọt đượm sâu. Câu chuyện về loại trà dành riêng để tiếp đón khách quý cũng là chất liệu văn hóa rất đắt giá để quảng bá thương hiệu. Tuy nhiên, để 5 ha nương chè thực sự trở thành nguồn sinh kế bền vững, địa phương cần giải quyết đồng bộ những bài toán canh tác cơ bản.
Giải pháp quan trọng trước mắt là đầu tư hệ thống tích trữ nước tưới tiêu trong mùa khô để kéo dài chu kỳ thu hái, giúp nương chè có thể cho búp đều đặn quanh năm. Đồng thời, việc tổ chức 15 hộ dân liên kết sản xuất theo mô hình hợp tác xã sẽ giúp chuẩn hóa quy trình chăm bón an toàn sinh học, tạo ra sản lượng đủ lớn để kết nối với các đối tác thu mua ổn định. Khi giá trị văn hóa được phát huy bằng tư duy thị trường và quy trình chế biến được bảo chứng bằng công nghệ, chè Tán Ma hoàn toàn có thể vươn mình thành một thương hiệu đặc sản uy tín, đem lại cuộc sống no ấm cho đồng bào nơi non cao.
Bảo An