Sâm củ Ngọc Linh.
“Quốc bảo” nhiều giá trị nhưng cũng lắm nỗi lo
Nói đến sâm Ngọc Linh là nhắc đến một giống dược liệu quý, khó canh tác và có giá trị kinh tế cao, gắn liền với vùng núi Ngọc Linh của Việt Nam. Nhiều năm qua, chính quyền các địa phương liên quan trước đây là tỉnh Quảng Nam và tỉnh Kon Tum, nay thuộc phạm vi quản lý của TP Đà Nẵng và tỉnh Quảng Ngãi đã đầu tư đáng kể cho việc bảo tồn nguồn gen, nghiên cứu kỹ thuật, mở rộng diện tích trồng và hướng dẫn người dân sản xuất theo quy trình chuẩn, đồng thời xây dựng thị trường một cách bài bản hơn.
Tuy nhiên, giá trị kinh tế lớn luôn kéo theo thách thức. Sự khan hiếm của sâm Ngọc Linh chính gốc khiến thị trường xuất hiện nhiều sản phẩm gắn tên gọi gần giống hoặc có nguồn gốc không rõ ràng. Người mua khó nhận diện, trong khi cơ quan quản lý gặp không ít trở ngại khi kiểm tra và xử lý các trường hợp vi phạm.
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này: thiếu bộ tiêu chí thống nhất để nhận dạng sâm thật; thiếu quy trình kỹ thuật giám định nhanh; chế tài còn hạn chế; nhân lực kiểm tra mỏng; trong khi thị trường phát triển nhanh hơn năng lực quản lý. Nói cách khác, danh tiếng “quốc bảo” đang lớn lên với tốc độ vượt quá khung quản lý hiện có.
Riêng tại Nam Trà My, vùng trồng sâm nổi bật nhất trong nhiều năm địa phương đã nỗ lực triển khai nhiều hoạt động như tổ chức lễ hội, tập huấn kỹ thuật, giới thiệu sản phẩm, xây dựng nhận diện, giúp người tiêu dùng hiểu rõ hơn giá trị của sâm Ngọc Linh. Dù vậy, đây mới là những bước khởi đầu. Để bảo vệ và phát triển bền vững loại dược liệu này, không thể chỉ trông chờ vào một địa phương miền núi với nguồn lực còn hạn chế, đặc biệt trong các lĩnh vực khoa học – công nghệ, xây dựng thương hiệu, phát triển thị trường và quản lý chất lượng.
Du khách tìm hiểu, mua sâm Ngọc Linh tại Hội chợ sâm hàng tháng do xã Nam Trà My tổ chức.
Đà Nẵng vào cuộc với trách nhiệm lớn hơn
Từ ngày 1/7/2025, sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính, khu vực được xem là “thủ phủ” sâm Ngọc Linh thuộc về xã Nam Trà My và một số xã lân cận, nay nằm trong phạm vi quản lý của TP Đà Nẵng. Sự thay đổi này không chỉ điều chỉnh ranh giới địa lý mà còn mở ra trách nhiệm mới cho Đà Nẵng trong việc bảo vệ, phát triển và nâng cao giá trị loại dược liệu đã được Nhà nước ghi nhận là tài sản quý của quốc gia.
Đà Nẵng vốn là trung tâm khoa học – công nghệ của miền Trung, có hệ thống đại học, viện nghiên cứu, đội ngũ chuyên môn, cùng cơ chế quản lý đồng bộ và khả năng huy động nguồn lực tốt. Khi tiếp nhận vùng trồng sâm, thành phố có thêm những điều kiện mà trước đây Nam Trà My và các xã lân cận còn hạn chế.
Trước hết, Đà Nẵng có tiềm lực để xây dựng một hệ thống kiểm định chất lượng dựa trên công nghệ hiện đại. Việc xác định ADN, phân tích hoạt chất hay truy xuất nguồn gốc cần được thực hiện trong phòng thí nghiệm với tiêu chuẩn rõ ràng, thay vì dựa vào quan sát kinh nghiệm. Thành phố có thể phát triển một trung tâm kiểm định uy tín, đủ năng lực chứng thực nguồn gốc sâm Ngọc Linh, góp phần thu hẹp tình trạng sản phẩm không đúng chuẩn xuất hiện trên thị trường.
Tiếp đến, Đà Nẵng có thể hỗ trợ tổ chức lại chuỗi giá trị sâm theo hướng chuyên nghiệp hơn, từ trồng – thu hoạch – chế biến đến phân phối và xuất khẩu. Kỳ vọng đưa sản phẩm từ dạng nguyên liệu thô sang các chế phẩm có giá trị cao đòi hỏi quản lý chặt chẽ, ứng dụng khoa học và tiếp cận thị trường bài bản.
Bên cạnh đó, lợi thế truyền thông và du lịch của Đà Nẵng cũng là cơ hội để nâng tầm thương hiệu sâm Ngọc Linh. Lễ hội Sâm Ngọc Linh từng tạo dấu ấn tại Nam Trà My, và nếu được đầu tư với quy mô phù hợp một đô thị lớn, giá trị văn hóa – kinh tế của loài dược liệu này có thể được lan tỏa mạnh mẽ hơn.
Tóm lại, sau sáp nhập địa giới hành chính, Đà Nẵng không chỉ tiếp quản vùng trồng sâm mà còn có điều kiện để thúc đẩy công tác bảo tồn, quản lý và phát triển sâm Ngọc Linh theo cách bài bản hơn, dựa trên những lợi thế mà các địa phương miền núi trước đây khó có thể đáp ứng.
Theo ghi nhận, sản phẩm sâm củ Ngọc Linh vẫn là sản phẩm chính để trao đổi, mua bán; còn các sảm phẩn được chế biến sâu vẫn chưa nhiều, chưa có thương hiệu mạnh.
Siết lại quản lý và mở rộng nghiên cứu
Để sâm Ngọc Linh tiếp tục xứng đáng với vị thế “quốc bảo”, công tác bảo tồn nguồn gen cần đi trước một bước. Nếu vùng sâm gốc bị xáo trộn, lai tạp, khai thác vượt mức hoặc bị bán khi chưa đến tuổi, việc phục hồi về sau sẽ rất khó khăn. Đà Nẵng có thể hình thành các khu vực lõi được bảo vệ nghiêm ngặt, xây dựng quy định rõ ràng về khai thác và hỗ trợ người dân giữ rừng, canh tác đúng kỹ thuật, tránh áp lực thị trường dẫn đến phá vỡ quy trình.
Song song với bảo tồn là yêu cầu đẩy mạnh nghiên cứu và chế biến sâu. Sâm Ngọc Linh không thể mãi xuất hiện chủ yếu ở dạng củ như một loại nông sản thô. Để nâng giá trị, nguồn nguyên liệu này cần được phát triển thành các sản phẩm dược phẩm, thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, đồ uống hoặc ứng dụng trong y học. Chế biến sâu giúp tăng giá trị kinh tế, đồng thời tạo điều kiện kiểm soát chất lượng và giảm nguy cơ bị làm giả.
Một yếu tố quan trọng khác là xây dựng thị trường minh bạch. Truy xuất nguồn gốc hiệu quả có thể tạo niềm tin lớn hơn bất kỳ hình thức quảng bá nào. Khi người tiêu dùng có thể kiểm tra thông tin củ sâm qua thiết bị di động từ nơi trồng, năm tuổi đến đơn vị giám định thì các sản phẩm không đạt chuẩn tự nhiên bị thu hẹp cơ hội xuất hiện. Với nền tảng số hóa đang có, Đà Nẵng hoàn toàn có khả năng dẫn đầu trong quản lý minh bạch sản phẩm sâm.
Sâm củ Ngọc Linh được ngâm rượu để giới thiệu đến khách hàng.
Bên cạnh đó, công tác truyền thông và quảng bá cũng cần được thực hiện theo hướng thận trọng và dựa trên cơ sở khoa học. Việc giới thiệu sâm Ngọc Linh cần tránh phô trương hay đưa ra những nhận định vượt quá khả năng đã được kiểm chứng. Giá trị của loại dược liệu này được khẳng định vững chắc nhất khi nó được quản lý chặt chẽ và phát triển đúng hướng, thay vì trở thành sản phẩm bị đẩy giá theo nhu cầu thị trường.
Dù có nhiều lợi thế hơn về nguồn lực, Đà Nẵng vẫn khó có thể thực hiện những nhiệm vụ này một cách đơn lẻ. Sự phối hợp với Kon Tum (nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi), các bộ, ngành, doanh nghiệp và giới khoa học là yếu tố then chốt. Cây sâm không chỉ được nuôi dưỡng bằng điều kiện tự nhiên mà còn bằng niềm tin của người dân và thị trường. Để duy trì niềm tin đó, sự minh bạch và trách nhiệm trong từng công đoạn phát triển sản phẩm cần được đặt lên hàng đầu.
Song song, thương hiệu sâm Ngọc Linh – Sâm Việt Nam cần được định hướng mở rộng vượt ra ngoài thị trường trong nước. Điều này đòi hỏi chuỗi giải pháp đồng bộ từ quảng bá, xúc tiến thương mại, thu hút đầu tư, phát triển thương hiệu đến việc xây dựng các kênh phân phối và đại diện tại những thị trường tiềm năng trên thế giới.
Sâm Ngọc Linh đã được coi là “quốc bảo”, nhưng để giá trị ấy được bảo vệ và phát huy bền vững, không thể trông chờ vào sự tự nhiên. Sau sáp nhập, Đà Nẵng đứng trước cơ hội lớn đi kèm trách nhiệm tương xứng. Kết quả phụ thuộc vào cách thành phố kết hợp khoa học, quản lý, thị trường, người dân và doanh nghiệp trong một chiến lược chung. Nếu được triển khai hiệu quả, không chỉ Nam Trà My được hưởng lợi mà Việt Nam cũng có thêm cơ hội xây dựng một thương hiệu quốc gia có tầm vóc./.