Giữa làn sóng của trà sữa, cà phê specialty và các thương hiệu ngoại nhập, những thức uống truyền thống của người Việt, nước rau má, nước mía, sâm lạnh, trà atiso, trà bí đao, nước sắn dây, nước dừa tươi vẫn hiện diện đều đặn trên mọi vỉa hè, ngõ xóm. Đây là những thức uống gắn bó với ký ức của nhiều thế hệ, vừa bình dân vừa ẩn chứa giá trị y học cổ truyền sâu sắc.
Tuy nhiên, trong một thị trường nơi hình ảnh thương hiệu và trải nghiệm khách hàng quyết định sức mua, đồ uống truyền thống đang đứng trước một thách thức sinh tử: hoặc là tiếp tục tồn tại như một sản phẩm hè phố không tên tuổi, hoặc phải tự nâng cấp để bước vào hệ thống phân phối hiện đại. Và trong nhiều năm qua, đã có những doanh nghiệp chọn con đường thứ hai.
Trà thảo mộc đóng chai từ lâu đã được các công ty như Tân Hiệp Phát khai thác thành công với thương hiệu trà xanh không độ, trà thảo mộc Dr Thanh. Tập đoàn này hiện đứng thứ hai về tổng doanh số trên thị trường nước giải khát Việt Nam, ngay sau các ông lớn ngoại như Suntory PepsiCo và Coca-Cola, một minh chứng cho thấy nguyên liệu bản địa hoàn toàn có thể cạnh tranh nếu được đầu tư bài bản.
Đồ uống truyền thống tìm chỗ đứng trong thị trường hiện đại
Điểm sáng lớn nhất cho đồ uống truyền thống chính là làn sóng ý thức sức khỏe đang lan rộng trong xã hội Việt. Theo khảo sát của Cimigo, hiện có đến 58% người tiêu dùng quan tâm đến việc giảm nguy cơ bệnh tật thông qua đồ uống, 52% muốn tăng cường sức đề kháng và 50% quan tâm đến sức khỏe tim mạch. Đây chính là nền tảng mà đồ uống truyền thống từ thảo mộc, rau củ và trái cây bản địa đang có lợi thế tự nhiên.
Các thức uống thảo mộc như trà hoa cúc, trà atiso, trà gừng, trà khổ qua đang được các quán cà phê lớn tại Hà Nội và TP.HCM đưa vào thực đơn như những lựa chọn cao cấp, một điều gần như không tưởng cách đây mười năm. Đồng thời, kombucha vốn là thức uống lên men truyền thống, đang bùng nổ mạnh mẽ với hàng chục thương hiệu địa phương gia nhập thị trường trong năm 2025, sáng tạo ra những phiên bản kombucha chanh dây, bưởi, gừng nghệ mang đậm phong vị Việt.
Theo dự báo, thị trường đồ uống chức năng, phân khúc gần nhất với đồ uống truyền thống dự kiến tăng trưởng với tốc độ CAGR đạt 6,10% trong giai đoạn 2026–2031, cao hơn các phân khúc đồ uống có đường và có cồn vốn đang chịu áp lực từ chính sách thuế tiêu thụ đặc biệt.
Tuy nhiên, con đường từ vỉa hè vào siêu thị và từ siêu thị lên kệ hàng quốc tế không hề dễ dàng. Đồ uống truyền thống đang phải đối mặt với ít nhất ba rào cản lớn.
Thứ nhất là vấn đề tiêu chuẩn hóa và an toàn thực phẩm. Một ly nước rau má hay nước mía ven đường có thể ngon tuyệt, nhưng để đưa vào sản xuất công nghiệp với quy trình kiểm soát chất lượng đồng nhất, đảm bảo hạn sử dụng và không dùng chất bảo quản, đó là bài toán kỹ thuật phức tạp đòi hỏi đầu tư lớn về công nghệ, cụ thể là các dây chuyền chiết rót vô trùng (aseptic) đang được đẩy mạnh áp dụng trong ngành.
Thứ hai là thách thức về thương hiệu. Trong cuộc cạnh tranh với các ông lớn như Coca-Cola, Pepsi hay các chuỗi trà sữa có ngân sách marketing khổng lồ, doanh nghiệp nội địa vừa và nhỏ sản xuất đồ uống truyền thống gặp nhiều khó khăn trong việc xây dựng nhận diện thương hiệu và mở rộng kênh phân phối. Thương mại điện tử đang mở ra cơ hội mới: người tiêu dùng ngày càng đặt hàng đồ uống online, và đây là kênh mà các thương hiệu nhỏ có thể cạnh tranh sòng phẳng hơn.
Thứ ba là áp lực chính sách. Việc Quốc hội đang xem xét mở rộng thuế tiêu thụ đặc biệt sang nước giải khát có đường tạo ra môi trường không chắc chắn cho toàn ngành. Dù đồ uống thảo mộc truyền thống thường ít đường hơn, ranh giới phân loại không phải lúc nào cũng rõ ràng về mặt pháp lý.
Thực tế thú vị là đồ uống truyền thống Việt Nam đang tự tái sinh theo những cách không ai ngờ tới. Matcha, vốn là thức uống Nhật Bản đang được Việt hóa bằng nguyên liệu trà xanh Lâm Đồng, Đà Lạt và kết hợp cùng nước dừa tươi, chè ba màu hay bánh flan lá nếp. Cơn sốt trà mãng cầu, hay trào lưu trà chanh giã tay, hay mãng cầu kết hợp các loại thảo mộc nội địa đều cho thấy một điều: người tiêu dùng Việt, đặc biệt là Gen Z không từ bỏ hương vị truyền thống, họ chỉ muốn được khám phá nó theo cách mới.
Thị trường đồ uống Việt Nam đang bước vào giai đoạn trưởng thành: người tiêu dùng thông minh hơn, đòi hỏi cao hơn về chất lượng lẫn câu chuyện sản phẩm; doanh nghiệp phải đồng thời xanh hơn, sáng tạo hơn và minh bạch hơn.
Năm 2026, khi thị trường F&B được dự báo tiếp tục tăng trưởng và người tiêu dùng ngày càng hướng tới bao bì bền vững, nguồn gốc rõ ràng và sản phẩm có câu chuyện thực sự, đây là thời điểm thuận lợi nhất trong nhiều năm để đồ uống truyền thống Việt Nam giành lấy chỗ đứng xứng đáng trên thị trường.
Hoàng Nguyễn