Trong câu chuyện của một người bạn tôi - giám đốc một công ty truyền thông, thành viên Ban Chấp hành Hiệp hội Quảng cáo châu Á sau chuyến dự Đại hội Quảng cáo châu Á tại Bắc Kinh, sự lo lắng ấy càng hiện rõ. Hơn một nghìn đại biểu từ nhiều nước Á, Âu tham dự, nhưng toàn bộ hệ thống dịch thuật trực tiếp giữa tiếng Trung và tiếng Anh đều do AI đảm nhiệm. Các phiên dịch viên của nước chủ nhà phải chuyển sang hỗ trợ giao tiếp bên lề sự kiện, một sự “bố trí nhân văn” của ban tổ chức nhưng không giấu được nỗi buồn khi chứng kiến nghề nghiệp của mình dần bị thay thế.
Ở Việt Nam, nhiều bạn trẻ cho rằng học để sử dụng AI không khó, nhưng để làm chủ hoàn toàn và cạnh tranh với nó trong những tình huống thực tế thì không dễ. Không thể phủ nhận AI đang tham gia ngày càng sâu vào các lĩnh vực truyền thông – quảng cáo: viết báo cáo, dựng video, làm VO, thiết kế, sáng tạo nội dung… Ngay cả dịch thuật, từ dịch cabin đến dịch sách, dịch phim, AI đều có thể thực hiện khá trơn tru.
Ảnh minh họa
Nhưng AI không thể thay con người trong dịch thuật cho các hoạt động đối ngoại cấp quốc gia, nơi từng câu chữ đều mang sắc thái chính trị, văn hóa và cả “tinh thần dân tộc” những điều chưa công nghệ nào đọc được bằng cảm xúc.
Sự thiếu chuẩn xác của AI đôi khi tạo ra hậu quả không nhỏ. Gần đây, một phóng viên dùng AI chọn ảnh minh họa cho bài viết về vụ khởi tố doanh nghiệp sản xuất phân bón giả. Nội dung đúng, nhưng ảnh lại nhầm sang doanh nghiệp đang kinh doanh hợp pháp. Ngay lập tức, doanh nghiệp có công văn đề nghị gỡ ảnh và cải chính vì ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín và hoạt động kinh doanh.
Hay trên YouTube, không ít bộ phim được thuyết minh bằng AI với giọng đều đều như máy đọc, tốc độ lúc nhanh lúc chậm, nhầm lẫn xưng hô, thậm chí lẫn cả giới tính nhân vật.
Thậm chí, trong một hội nghị, MC vui vẻ khoe rằng bài dẫn vừa đọc là do “trợ lý ảo” viết. Cả hội trường ồ lên thích thú, nhưng vài chức danh được AI gợi ý lại… sai, khiến không ít đại biểu lúng túng. Công nghệ hiện đại, nhưng vẫn có những sai sót mang tính nguyên tắc mà chỉ con người mới lường hết được.
Nhiều nghiên cứu trên thế giới chỉ ra rằng AI đã làm hàng chục triệu người mất việc, song cũng tạo ra số lượng công việc mới gần tương đương. Ở Việt Nam, nhân lực công nghệ cao đang thiếu trầm trọng, trong khi nỗi lo lớn nhất của người lao động lại là nguy cơ mất việc.
Bởi vậy, việc xây dựng hành lang pháp lý rõ ràng để quy định lĩnh vực nào được dùng AI, lĩnh vực nào phải do con người đảm nhiệm là cấp thiết.
Câu chuyện tại một quốc gia từng gây chấn động: một thiếu niên đem lòng yêu một trợ lý AI và cầu hôn. Khi AI từ chối vì “không thể yêu”, cậu bé đã tìm đến cái chết. Đây là lời cảnh báo về những ranh giới mỏng manh giữa công nghệ và cảm xúc con người, và lý do xã hội phải tiếp cận AI một cách tỉnh táo, nhân văn.
Không ít ý kiến lo ngại việc để AI dịch sách, sáng tác thơ, nhạc, hay vẽ tranh có thể làm suy giảm chất lượng sáng tạo vốn là lĩnh vực mang tính tinh thần và cảm xúc cao. AI giỏi sao chép, tổng hợp, nhưng sáng tạo chân chính lại cần trải nghiệm sống, nỗi đau, niềm vui và cả sự rung động điều máy móc không có.
Để xã hội có cái nhìn khách quan và khoa học hơn về AI, cần nhiều hơn những thông tin đa chiều, thay vì chỉ những lời ngợi ca đơn chiều về sự “toàn năng” của công nghệ. AI có thể là công cụ hữu ích, thậm chí là người bạn đồng hành tin cậy, nhưng chỉ khi con người làm chủ được nó.
Trong kỷ nguyên số, con người không thể để mình bị công nghệ “bắt nạt”. Học để hiểu, hiểu để sử dụng, và sử dụng để làm chủ đó là con đường duy nhất để biến trí tuệ nhân tạo thành sức mạnh phục vụ cuộc sống, thay vì nỗi lo thường trực.
AI không thay thế con người. Nhưng con người không thể thiếu kỹ năng làm chủ AI.
VĂN HÙNG