Không gian văn hóa hội tụ của các dân tộc
Xã Phủ Thông được hình thành trên cơ sở sáp nhập các xã Vi Hương, Lục Bình, Tân Tú và thị trấn Phủ Thông. Trên vùng đất rộng gần 95 km² này hiện có hơn 13 nghìn người sinh sống, chủ yếu là các dân tộc Tày, Nùng, Dao, Hoa cùng một số dân tộc khác. Chính sự quần cư lâu đời đã tạo nên một không gian văn hóa đa sắc màu, vừa thống nhất vừa độc đáo.
Từ nhiều đời nay, Lễ hội Lồng tồng nghĩa là “xuống đồng” đã trở thành nét sinh hoạt văn hóa tâm linh quan trọng của cộng đồng nơi đây. Mỗi dịp tháng Giêng, khi mùa xuân bắt đầu, lễ hội được tổ chức để cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, cuộc sống ấm no.
Theo truyền thuyết địa phương, vùng đất châu Vĩnh Thông xưa từng bị giặc phương Bắc quấy nhiễu. Triều đình đã cử một vị tướng lên trấn giữ. Trong trận chiến quyết liệt diễn ra vào ngày 19 tháng Giêng, khi chiến thắng đã gần kề, vị tướng bị giặc sát hại. Thủ cấp của ông rơi xuống cánh đồng Nà Phải, còn thân mình vẫn trên lưng ngựa tiếp tục chiến đấu khiến quân thù kinh hồn bạt vía.
Sau chiến thắng, để tưởng nhớ công lao vị anh hùng, người dân lập đền thờ Slấn Slảnh (Đền Thần Thánh). Đến năm 2023, ngôi đền này được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh. Hằng năm, ngày 19 tháng Giêng là ngày cúng giỗ vị tướng, và ngày 20 tháng Giêng diễn ra Lễ hội Lồng tồng truyền thống của Phủ Thông.
Không gian văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc Phủ Thông được tái hiện sinh động tại các trại lễ hội.
Nghi lễ trang trọng mở đầu ngày hội
Lễ hội mở đầu bằng nghi thức rước mâm lễ từ Đền Slấn Slảnh ra cánh đồng Nà Liền Mạ. Dẫn đầu đoàn rước là màn múa lân – sư – rồng rộn ràng, theo sau là các nam thanh nữ tú trong trang phục truyền thống của các dân tộc mang theo những mâm lễ đầy ắp sản vật.
Trên mâm lễ là những món ăn giản dị nhưng đậm tình đất trời như xôi ngũ sắc, gà luộc, rượu nếp, bánh trái quê nhà, tất cả đều do người dân tự tay chuẩn bị. Những lễ vật ấy thể hiện tấm lòng thành kính dâng lên thần linh, cầu cho một năm mới bình an, mùa màng bội thu, gia đình hạnh phúc.
Sau nghi thức rước lễ là lễ cầu an, cầu mùa, nơi thầy Tào thực hiện nghi lễ tâm linh, cùng lãnh đạo địa phương và Nhân dân dâng hương, khấn nguyện cho bản làng yên vui, kinh tế phát triển, đời sống ngày càng ấm no.
Trong không khí trang nghiêm, tiếng trống khai hội vang lên như đánh thức cả núi rừng, mở màn cho chuỗi hoạt động văn hóa – nghệ thuật đặc sắc. Các màn múa lân sư rồng, trống hội mùa xuân mang đến sắc màu rộn ràng, biểu trưng cho sự thịnh vượng và may mắn. Đặc biệt, tiết mục múa Chầu trong nghi lễ Then của người Tày tái hiện hành trình linh thiêng của thầy Then lên mường trời, cầu phúc cho nhân gian, một nét di sản văn hóa phi vật thể quý giá được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Tung còn – biểu tượng của khát vọng mùa xuân
Một trong những phần được mong đợi nhất của lễ hội là hội tung còn. Trò chơi dân gian này phổ biến trong cộng đồng người Tày, Nùng và mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc.
Quả còn được may từ những mảnh vải sặc sỡ, bên trong nhồi thóc, vừng, hạt cải – biểu tượng cho sự sinh sôi nảy nở. Người chơi đứng hai bên cột còn, tung quả còn lên cao hướng vào vòng tròn trên đỉnh cột. Khi quả còn xuyên qua vòng tâm, đó được xem là điềm lành báo hiệu một năm mới may mắn, mùa màng bội thu.
Không chỉ là trò chơi, tung còn còn là sợi dây gắn kết cộng đồng, nơi trai gái gặp gỡ, giao duyên và gửi gắm những ước vọng đầu năm.
Bên cạnh các nghi lễ truyền thống, lễ hội còn mang đến nhiều hoạt động phong phú như: Nhảy sạp, hát then, đàn tính; Trải nghiệm thêu dệt thổ cẩm; Tham quan các gian hàng OCOP và ẩm thực địa phương; Các trò chơi dân gian: nhảy bao bố, đi cà kheo, bịt mắt bắt dê… Giải bóng chuyền nam mở rộng giữa các đội trong khu vực. Những hoạt động ấy không chỉ tạo nên không khí sôi động mà còn góp phần quảng bá văn hóa và du lịch của địa phương.
Lễ hội Lồng tồng Phủ Thông không chỉ là một sinh hoạt tín ngưỡng đầu xuân mà còn là biểu tượng của tinh thần đoàn kết cộng đồng, nơi hội tụ bản sắc văn hóa của nhiều dân tộc vùng Đông Bắc. Giữa nhịp sống hiện đại, lễ hội vẫn giữ được vẻ mộc mạc, thiêng liêng của văn hóa truyền thống như lời nhắc nhở về cội nguồn và khát vọng vươn lên của người dân nơi miền sơn cước. Mỗi mùa xuân trở lại, khi tiếng trống hội vang lên giữa núi rừng Phủ Thông, cũng là lúc niềm tin và hy vọng về một năm mới an lành – thịnh vượng – mùa màng bội thu lại lan tỏa trong lòng mỗi người.
Trần Lưu