Xuất khẩu tăng trưởng tích cực nhưng dư địa cạnh tranh vẫn còn nhiều thách thức
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tháng đầu năm 2026, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam tiếp tục ghi nhận nhiều tín hiệu tích cực với kim ngạch ước đạt 42,8 tỷ USD, tăng 7,5% so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, phía sau những con số tăng trưởng là không ít thách thức khi cán cân thương mại toàn ngành giảm 7,7%, trong đó nhóm nông sản chịu ảnh hưởng rõ rệt bởi giá xuất khẩu của nhiều mặt hàng chủ lực như cà phê, gạo và cao su đồng loạt đi xuống.
Thực tế cho thấy, tăng trưởng xuất khẩu hiện nay vẫn chưa thật sự bền vững. Một số ngành hàng tăng sản lượng nhưng giá trị mang lại không tương xứng, phản ánh khả năng cạnh tranh còn hạn chế. Chuỗi liên kết từ vùng nguyên liệu, hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến đến doanh nghiệp xuất khẩu vẫn chưa đồng bộ, khiến chi phí trung gian còn cao và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế chưa đồng đều.
Trong khi đó, môi trường thương mại toàn cầu đang thay đổi nhanh chóng. Các quy định mới về phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững và trách nhiệm môi trường đang trở thành điều kiện bắt buộc thay vì lợi thế cạnh tranh. Bên cạnh đó, biến động địa chính trị và xung đột tại nhiều khu vực tiếp tục đẩy giá năng lượng, giá cước vận tải và chi phí logistics tăng cao, tạo thêm áp lực đối với doanh nghiệp xuất khẩu.
Với mục tiêu đưa kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản vượt 74 tỷ USD trong năm 2026, ngành nông nghiệp không chỉ cần mở rộng thị trường mà còn phải nâng cao hiệu quả toàn bộ chuỗi cung ứng. Đây cũng là cơ sở để VLA đưa ra năm nhóm giải pháp mang tính tổng thể, hướng đến nâng cao năng lực cạnh tranh lâu dài cho nông sản Việt Nam.
Chuyển đổi số và dữ liệu minh bạc - nền tảng mới của xuất khẩu hiện đại
Một trong những điểm đáng chú ý trong kiến nghị của VLA là chuyển trọng tâm từ việc chỉ tối ưu vận chuyển sang xây dựng hệ sinh thái logistics số.Theo đó, việc triển khai "hộ chiếu số" cho nông sản được xem là bước đi quan trọng nhằm đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe từ các thị trường nhập khẩu. Không chỉ dừng ở việc chứng minh chất lượng sản phẩm, hộ chiếu số còn giúp doanh nghiệp minh bạch toàn bộ quá trình sản xuất, từ vùng trồng, quy trình chế biến, vận chuyển đến lượng phát thải carbon trong chuỗi cung ứng.
Xu hướng này phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế đang được nhiều thị trường áp dụng như cơ chế điều chỉnh carbon, quy định chống mất rừng hay các bộ tiêu chí về môi trường, xã hội và quản trị (ESG). Khi dữ liệu được số hóa và xác thực, doanh nghiệp sẽ chủ động hơn trong việc chứng minh tính hợp pháp và bền vững của sản phẩm, từ đó giảm nguy cơ bị từ chối nhập khẩu hoặc phát sinh chi phí kiểm tra bổ sung.
Song song với đó, VLA đề xuất xây dựng hệ sinh thái dữ liệu liên thông giữa doanh nghiệp, đơn vị logistics, hải quan và cơ quan kiểm dịch theo nguyên tắc "nhập dữ liệu một lần, sử dụng xuyên suốt". Nếu được triển khai đồng bộ, mô hình này sẽ giảm đáng kể tình trạng khai báo lặp lại, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, đồng thời tạo nền tảng cho việc công nhận giá trị pháp lý của dữ liệu điện tử trong giao dịch quốc tế. Không chỉ phục vụ hoạt động quản lý, dữ liệu số còn trở thành "tài sản" giúp doanh nghiệp xây dựng uy tín với đối tác, nâng cao khả năng tham gia vào các chuỗi cung ứng toàn cầu và thích ứng nhanh với những thay đổi của thị trường.
Giảm chi phí Logistics và mở rộng thị trường để tạo lợi thế cạnh tranh
Nếu chuyển đổi số là nền tảng lâu dài thì giảm chi phí logistics được xem là giải pháp mang lại hiệu quả trực tiếp đối với doanh nghiệp xuất khẩu. Chi phí logistics hiện vẫn chiếm tỷ trọng cao trong giá thành nông sản Việt Nam. Mỗi giờ chậm thông quan, mỗi container lạnh thiếu hụt trong mùa cao điểm hay các khoản phụ phí phát sinh đều làm giảm lợi nhuận của doanh nghiệp và ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của người nông dân.
VLA đặt mục tiêu phối hợp với các hãng tàu, hãng hàng không và các đối tác quốc tế nhằm tối ưu chuỗi vận tải container, nâng cao hiệu quả hệ thống kho lạnh và hướng tới giảm tối thiểu 3% chi phí logistics đối với các ngành hàng chủ lực. Dù tỷ lệ này không lớn về mặt con số, nhưng trong bối cảnh kim ngạch xuất khẩu hàng chục tỷ USD mỗi năm, mức tiết giảm chi phí có thể mang lại giá trị kinh tế rất đáng kể.
Bên cạnh việc tối ưu vận tải, VLA cũng đề xuất mở rộng thị trường thông qua thương mại số, hướng tới các khu vực còn nhiều dư địa như ASEAN, Trung Đông, châu Phi và thị trường Halal. Việc kết hợp giữa nền tảng số với các dịch vụ mua bán, thanh toán và vận chuyển được kỳ vọng giúp doanh nghiệp tiếp cận khách hàng mới với chi phí thấp hơn, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống. Đây được xem là hướng đi phù hợp trong bối cảnh thương mại điện tử xuyên biên giới đang phát triển mạnh và ngày càng trở thành kênh xúc tiến xuất khẩu hiệu quả cho doanh nghiệp vừa và nhỏ.
Phát triển hạ tầng logistics thông minh tạo động lực tăng trưởng dài hạn
Ngoài các giải pháp trước mắt, VLA còn đưa ra những đề xuất mang tính chiến lược nhằm nâng cấp năng lực logistics quốc gia. Kế hoạch thí điểm "luồng xanh logistics xuyên biên giới" trên Hành lang Kinh tế Đông - Tây thông qua hai cửa khẩu quốc tế Lao Bảo và La Lay (Quảng Trị). Cơ chế thông quan nhanh kết hợp kiểm dịch rút gọn sẽ góp phần rút ngắn thời gian lưu thông hàng hóa, đặc biệt đối với các mặt hàng nông sản có thời gian bảo quản ngắn.
Việc xây dựng trung tâm logistics, chế biến sâu và kho lạnh thông minh tại Khu thương mại tự do Quảng Trị, kết nối với Cảng hàng không Quảng Trị và cảng nước sâu Mỹ Thủy, được kỳ vọng sẽ hình thành một cực logistics mới của khu vực miền Trung. Nếu được triển khai hiệu quả, mô hình này không chỉ phục vụ xuất khẩu nông sản mà còn góp phần tái cấu trúc mạng lưới logistics quốc gia, giảm áp lực cho các trung tâm truyền thống và tăng khả năng kết nối với các thị trường khu vực.
Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng dựa nhiều vào tốc độ, dữ liệu và chi phí, logistics không còn đơn thuần là hoạt động vận chuyển mà đang trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của cả chuỗi giá trị nông nghiệp. Năm nhóm giải pháp do VLA đề xuất cho thấy hướng tiếp cận mới, kết hợp giữa chuyển đổi số, tối ưu hạ tầng và mở rộng thị trường. Nếu được triển khai đồng bộ cùng sự tham gia của cơ quan quản lý, doanh nghiệp và các hiệp hội ngành hàng, đây sẽ là nền tảng quan trọng giúp nông sản Việt Nam nâng cao giá trị, đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn quốc tế và tiến gần hơn mục tiêu xuất khẩu trên 74 tỷ USD trong năm 2026.
Kim Như