Không chỉ đơn thuần là một loại thảo mộc, mùi già từ lâu đã trở thành biểu tượng văn hóa, một nghi thức thanh tẩy tâm linh và tín hiệu báo hiệu sự chuyển giao thiêng liêng của trời đất.
Mùi hương đánh thức ký ức
Khoa học đã chứng minh khứu giác là giác quan gợi mở ký ức mạnh mẽ nhất. Với nhiều thế hệ người Việt, nhất là những người sinh trưởng ở Bắc Bộ, mùi hương nồng ấm của nồi nước lá mùi già chiều 30 Tết chính là chìa khóa mở cánh cửa quay về tuổi thơ.
Câu chuyện về những năm tháng sơ tán, về người mẹ, người bà tần tảo đun nước tắm cho con trẻ không chỉ là ký ức riêng của từng cá nhân, mà còn là tâm thức chung của cả một thời đại. Hình ảnh những đứa trẻ được ưu tiên tắm gội bằng nước lá thơm giữa thời kỳ gian khó thiếu thốn mang giá trị nhân văn sâu sắc. Đó không chỉ là sự chăm sóc thể xác mà còn là sự gột rửa tinh thần, tình yêu thương được chắt chiu qua từng gáo nước ấm.
Chính sự chăm chút kỹ lưỡng ấy đã khắc sâu hương mùi già vào tâm trí, để rồi sáu mươi năm hay cả đời người sau này, mỗi khi hương thơm thoảng qua, lòng người lại chùng xuống, nao nao nhớ về những ngày xưa, nhớ sự bình yên và che chở tuyệt đối của gia đình.
Nghi thức thanh tẩy và khát vọng an yên
Tục tắm lá mùi già ngày tất niên không rõ bắt nguồn từ đâu, nhưng sức sống chưa bao giờ phai nhạt, ngay cả trong xã hội tiêu dùng hiện đại. Người ta tìm đến nắm lá mùi già không phải vì thiếu xà phòng hay sữa tắm cao cấp, mà vì một nhu cầu tâm linh sâu sắc hơn - nhu cầu thanh tẩy.
Trong quan niệm dân gian, hương thơm của loại thảo mộc này có thể xua đuổi tà khí, gột rửa muộn phiền, đen đủi và bụi bặm của năm cũ. Tắm nước mùi già là nghi thức để con người trở nên thanh sạch, nhẹ nhõm, sẵn sàng đón nhận vận hội mới, may mắn mới trong năm sau.
Giữa vô vàn hương liệu tổng hợp và mỹ phẩm đắt tiền, việc người dân phố thị vẫn "săn lùng" những bó mùi già khẳng khiu, nâu sẫm cho thấy sự phản tỉnh trong xu hướng tiêu dùng. Đó là sự quay về với những giá trị mộc mạc, nguyên bản của thiên nhiên. Mùi hương đồng nội ấy không nồng gắt, không phô trương mà dịu nhẹ, lan tỏa và lưu hương rất lâu. Nó mang lại cảm giác thư thái, an thần, như liệu pháp chữa lành tự nhiên cho những tâm hồn mệt mỏi vì áp lực cuộc sống.
Việc đun một nồi nước lá, để hương thơm len vào từng ngóc ngách căn nhà, lau chùi bàn thờ gia tiên, chính là cách người Việt tạo nên một không gian thiêng, một khoảng lặng cần thiết trước thềm năm mới.
Sức sống trong không gian đô thị
Điều thú vị là khả năng thích ứng của phong tục này với đời sống đô thị hiện đại. Nếu trước đây mùi già chủ yếu có ở chợ quê, thì giờ đây, hình ảnh những chiếc xe đạp chất cao ngất bó mùi già, những gánh hàng rong len lỏi khắp ngõ ngách Hà Nội đã trở thành nét chấm phá đặc sắc của bức tranh Tết phố phường. Với giá chỉ vài chục nghìn đồng cho một nắm hương đồng gió nội, mùi già trở thành thứ "xa xỉ phẩm" tinh thần mà ai cũng có thể sở hữu.
Không dừng ở việc đun nước tắm hay lau dọn, người Hà Nội ngày nay còn nâng tầm cây mùi già thành thú chơi tao nhã. Những cây mùi còn tươi, trổ hoa trắng li ti, kết trái xanh nhỏ được trân trọng cắm vào bình gốm mộc, đặt trang trọng trong phòng khách. Vẻ đẹp mảnh mai, dân dã của hoa mùi khi đặt cạnh nội thất hiện đại tạo nên sự tương phản đầy thú vị, vừa lạ lẫm vừa thân quen.
Bình hoa mùi không rực rỡ như lay ơn, thược dược hay violet, nhưng lại mang đến sinh khí ấm áp, gợi nhắc về đồng bãi triền sông, về cánh én chao liệng báo xuân. Đây là minh chứng văn hóa truyền thống không hề chết đi hay bị lấn át, mà đang tự chuyển mình, tìm ra hình thức biểu đạt mới để hòa nhập đời sống đương đại.
Sợi dây kết nối cộng đồng
Hương mùi già còn mang sứ mệnh của một sứ giả kết nối. Với những người con xa xứ, dù là người Bắc di cư vào Nam hay cộng đồng người Việt ở nước ngoài, hương thơm này chính là hiện thân sống động nhất của quê hương. Trong những cuộc điện thoại vội vã cuối năm, câu chuyện về nồi nước tắm tất niên thường được nhắc đến như nỗi niềm khắc khoải. Khứu giác có khả năng xóa nhòa khoảng cách địa lý. Chỉ cần ngửi thấy, hoặc thậm chí chỉ cần nghe nhắc đến hương mùi già, cả một bầu trời ký ức về cái Tết đoàn viên, về sự sum vầy bên mâm cơm tất niên lại ùa về.
Nó trở thành mã gen văn hóa, tín hiệu nhận diện đồng hương. Giữa những đô thị phồn hoa của thế giới, mùi hương dân dã ấy nhắc nhở người ta về nguồn cội, về nơi chôn rau cắt rốn. Có thể nói, chừng nào người Việt còn nhớ đến mùi hương của cây mùi già, chừng đó Tết cổ truyền vẫn giữ được cái hồn thiêng liêng. Đó không chỉ là mùi của thảo mộc - đó là "mùi Tết", mùi của sự trở về, mùi của yêu thương và hy vọng vào một khởi đầu an lành.
Bảo An