Giữ hương mùa hạ trong một chén trà
Mỗi độ tháng Sáu, khi những đầm sen Hồ Tây bắt đầu bung nở, Hà Nội lại bước vào mùa đẹp nhất trong năm. Hương sen theo gió len qua những con phố ven hồ, hòa vào nhịp sống của thành phố ngàn năm tuổi. Nhưng ít ai biết rằng, phía sau mùi hương thanh khiết ấy là những con người đang miệt mài làm một công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn đến khắc nghiệt: ướp trà sen.
Có người ví trà sen là “đỉnh cao của nghệ thuật ướp hương tự nhiên”, bởi để tạo nên một cân trà thành phẩm, người thợ phải sử dụng hàng nghìn bông sen Bách Diệp, trải qua nhiều lần ướp và sấy liên tiếp. Cũng vì vậy mà trà sen không đơn thuần là một sản phẩm ẩm thực, mà là kết tinh của thiên nhiên, thời gian và bàn tay con người.
Tại Quảng An, vùng đất nằm bên Hồ Tây được xem là cái nôi của nghề ướp trà sen Hà Nội, nhiều gia đình vẫn đang ngày ngày gìn giữ nghề truyền thống đã tồn tại hàng trăm năm. Chính nơi đây, nghề ướp trà sen đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị văn hóa đặc biệt của một nghề thủ công gắn liền với bản sắc Hà Nội.
Nghề của những người thức dậy trước bình minh
Khoảng ba, bốn giờ sáng, các nghệ nhân đã có mặt trên những chiếc thuyền nhỏ len lỏi giữa đầm sen. Đây là thời điểm hoa giữ được hương thơm đậm nhất sau một đêm hấp thụ tinh khí của đất trời.
Theo kinh nghiệm của những người làm nghề lâu năm, sen dùng để ướp trà phải là giống sen Bách Diệp Hồ Tây. Loài sen này có bông lớn, nhiều lớp cánh, mùi thơm sâu và bền hơn các giống sen khác. Điều quan trọng hơn cả là bông sen phải vừa chớm nở, chưa bung cánh hoàn toàn. Chỉ cần hái muộn vài giờ, hương thơm cũng có thể giảm đi đáng kể.
Nghệ nhân trà sen ở Quảng An vẫn thường truyền tai nhau rằng: “Hái sen cũng giống như bắt lấy hương trời”. Bởi thứ họ tìm kiếm không phải là vẻ đẹp của hoa, mà là phần hương tinh túy nhất được cất giữ trong từng cánh sen.
Sau khi thu hoạch, hoa phải được đưa về nhà ngay lập tức để tách lấy gạo sen – phần nhị nhỏ màu trắng ngà chứa tinh dầu thơm quý giá. Công đoạn này hoàn toàn làm bằng tay. Hàng nghìn bông sen được bóc tách cẩn thận để thu được lượng gạo sen rất nhỏ. Đó là công việc tốn thời gian nhưng không thể thay thế bằng máy móc.
Gửi hồn sen vào trà
Nếu chọn sen là bước đầu tiên thì ướp trà mới là công đoạn quyết định giá trị của sản phẩm. Người Hà Nội xưa gọi đây là quá trình “gửi hương”. Hương sen không được thêm vào trà bằng tinh dầu hay hương liệu mà phải thẩm thấu tự nhiên qua nhiều lần ướp liên tiếp.
Những nghệ nhân lâu năm cho biết, trà nền thường là trà xanh thượng hạng từ vùng Tân Cương (Thái Nguyên). Trà được trộn với gạo sen theo tỷ lệ bí truyền của từng gia đình, sau đó ủ trong điều kiện nhiệt độ và độ ẩm phù hợp. Hết một lần ướp, trà lại được sàng bỏ gạo sen cũ, sấy khô rồi tiếp tục ướp với lớp gạo sen mới. Quy trình ấy lặp lại từ năm đến bảy lần, thậm chí nhiều hơn đối với dòng trà cao cấp.
Điều làm nên sự khác biệt của một nghệ nhân không nằm ở công thức, mà ở khả năng cảm nhận hương thơm. Chỉ cần nhiệt độ sấy cao hơn một chút hoặc thời gian ủ kéo dài hơn dự kiến, toàn bộ mẻ trà có thể mất đi hương vị mong muốn. Vì thế, nghề làm trà sen không chỉ cần sự khéo léo mà còn đòi hỏi kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm tháng.
Từ sản phẩm thủ công đến di sản văn hóa
Việc nghề ướp trà sen Quảng An được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ là sự ghi nhận đối với những người làm nghề mà còn khẳng định vị thế của trà sen trong đời sống văn hóa Việt Nam.
Theo các tài liệu nghiên cứu, nghề ướp trà sen ở Quảng An hình thành từ rất lâu đời, gắn liền với vùng sen Bách Diệp nổi tiếng của Hồ Tây. Trải qua nhiều biến động lịch sử và quá trình đô thị hóa, nghề vẫn được gìn giữ nhờ sự kiên trì của các gia đình nghệ nhân.
Việc được ghi danh di sản không chỉ giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của nghề truyền thống mà còn mở ra cơ hội để bảo tồn vùng sen, hỗ trợ đào tạo thế hệ kế cận và quảng bá văn hóa trà Việt ra thế giới.
Ngày nay, những đầm sen quanh Hồ Tây không còn rộng lớn như trước. Áp lực đô thị hóa khiến diện tích trồng sen ngày càng thu hẹp. Nguồn nguyên liệu vì thế cũng trở nên quý giá hơn. Thế nhưng, mỗi mùa hè đến, người ta vẫn bắt gặp hình ảnh những nghệ nhân lặng lẽ cúi mình bên đầm sen từ lúc tinh mơ. Họ không chỉ làm ra tra mà đang gìn giữ một phần ký ức của Hà Nội.
Trong mỗi cánh trà thấm đẫm hương sen là câu chuyện về một nghề cổ, về sự giao hòa giữa con người và thiên nhiên, về nét thanh lịch đã làm nên bản sắc của đất kinh kỳ suốt nhiều thế kỷ.
Và có lẽ, giá trị lớn nhất của trà sen không nằm ở mức giá của một cân trà hay sự cầu kỳ của quy trình sản xuất. Giá trị ấy nằm trong đôi bàn tay của những nghệ nhân vẫn đang ngày ngày cần mẫn lưu giữ hương thơm mùa hạ, để mỗi chén trà khi được nâng lên không chỉ mang theo hương sen Hồ Tây mà còn mang theo cả hồn cốt văn hóa Việt Nam.