Nguồn gốc và sự tích cây nêu
Trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, tục dựng cây nêu được lý giải thông qua nhiều truyền thuyết khác nhau. Dù có những dị bản, các câu chuyện này đều phản ánh cách người Việt lý giải mối quan hệ giữa con người, thiên nhiên và thế giới vô hình trong thời khắc đầu năm.
Một truyền thuyết quen thuộc kể rằng thuở xưa, con người và các thế lực khác cùng chung sống trên mặt đất. Thông qua sự dẫn dắt của Phật, con người học cách canh tác, trồng trọt và xác lập không gian sinh sống ổn định. Hình ảnh cây tre cao được dựng lên, với áo cà sa treo trên ngọn, tượng trưng cho việc mở rộng không gian sống của con người và khẳng định sự che chở về mặt tinh thần. Từ đó, cây nêu trở thành dấu hiệu đánh dấu phần đất thuộc về con người trong những ngày đầu năm.
Một cách lý giải khác cho rằng tục dựng cây nêu xuất phát từ quan niệm bảo vệ không gian Tết. Vào thời điểm chuyển giao năm mới, khi sinh hoạt thường nhật tạm ngưng, con người dựng cây nêu như một tín hiệu báo Tết, thể hiện mong muốn gìn giữ sự yên ổn, hài hoà trong gia đình và cộng đồng.
Bên cạnh truyền thuyết dân gian, tục dựng cây nêu còn có nguồn gốc từ nền tảng tín ngưỡng và triết lý phương Đông. Phong tục này chịu ảnh hưởng của Phật giáo và Lão giáo, gắn với quan niệm âm – dương, trời – đất và sự giao hoà giữa các cõi. Trong một số ghi chép từ thời triều Nguyễn, cây nêu được nhắc đến như một tập tục quen thuộc trong sinh hoạt Tết của người Việt, đặc biệt trong không gian đình chùa và làng xã.
Nhìn từ góc độ văn hoá, cây nêu được hiểu như một “mốc giới” mang tính biểu tượng. Việc dựng cây nêu thể hiện nhu cầu xác lập trật tự, tạo cảm giác an tâm và mở ra một chu kỳ mới trong đời sống tinh thần của người Việt mỗi độ Tết đến, xuân về.
Nghi thức dựng và hạ cây nêu
Trong đời sống Tết truyền thống, tục dựng và hạ cây nêu được thực hiện theo một trình tự rõ ràng, gắn với nhịp sinh hoạt và quan niệm thời gian của người Việt. Việc dựng cây nêu (thượng nêu) thường diễn ra vào ngày 23 tháng Chạp, sau lễ tiễn ông Công, ông Táo về trời. Đây là thời điểm khép lại công việc của năm cũ và mở ra giai đoạn chuẩn bị đón năm mới, vì vậy cây nêu được xem như dấu hiệu xác lập trật tự và sự yên ổn cho không gian sinh hoạt trong những ngày Tết.
Cây nêu thường được chọn là cây tre thẳng, cao, thân chắc, thể hiện sự bền vững và vươn lên. Khi chuẩn bị, người ta đẽo sạch cành, giữ lại chùm lá ở ngọn và treo thêm các vật phẩm mang tính biểu tượng. Âm thanh phát ra từ khánh đất hay chuông nhỏ treo trên cây nêu góp phần tạo nên không khí linh thiêng, báo hiệu Tết đã đến.
Nghi thức dựng cây nêu thường đi kèm một lễ cúng đơn giản, gồm hương, hoa và lễ vật truyền thống. Cây nêu được cắm thẳng đứng trước sân nhà, ở vị trí trang trọng, thể hiện sự tôn kính đối với trời đất và tổ tiên. Toàn bộ nghi thức này phản ánh tinh thần hướng về sự ổn định, trật tự và an lành trong những ngày đầu năm.
Sau khi Tết kết thúc, lễ hạ nêu (khai hạ) thường được tiến hành vào ngày mùng 7 tháng Giêng. Việc hạ cây nêu đánh dấu sự trở lại của nhịp sinh hoạt thường nhật, kết thúc chuỗi ngày lễ Tết. Cây nêu được hạ xuống một cách cẩn trọng, thể hiện quan niệm coi trọng sự trọn vẹn và may mắn. Trong dân gian, cây nêu sau khi hạ có thể được tận dụng vào sinh hoạt hoặc sản xuất, như dùng làm củi hay cắm ngoài ruộng, mang ý nghĩa tiếp nối vòng tuần hoàn của đời sống.
Tùy theo vùng miền, nghi thức dựng và hạ cây nêu có những biến tấu nhất định. Ở miền Bắc, phong tục này phổ biến và được thực hành tương đối đầy đủ; trong khi đó, ở miền Trung và miền Nam, tục dựng cây nêu xuất hiện ít hơn hoặc mang hình thức giản lược. Một số dân tộc thiểu số cũng có những nghi thức tương tự, cho thấy sự đa dạng nhưng thống nhất trong quan niệm văn hoá Tết của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.
Ý nghĩa sâu sắc của tục dựng cây nêu
Ở bình diện văn hoá, tục dựng cây nêu trước hết thể hiện tư duy tống cựu nghinh tân của người Việt trong dịp Tết Nguyên đán. Việc dựng cây nêu không nhằm giải thích nguồn gốc hay đối tượng cụ thể, mà mang ý nghĩa biểu trưng cho sự khởi đầu của một chu kỳ thời gian mới. Thông qua nghi thức này, con người chủ động tạo nên một điểm chuyển tiếp rõ ràng giữa năm cũ và năm mới, từ đó hình thành tâm thế sẵn sàng đón nhận điều tốt đẹp phía trước.
Tục dựng cây nêu đồng thời gửi gắm những ước vọng phổ quát của đời sống nông nghiệp như bình an, may mắn, phồn vinh và sự sum vầy. Cây nêu hiện diện như một lời chúc đầu năm được thể hiện bằng hình ảnh, phản ánh mong muốn về cuộc sống ổn định, gia đình hòa thuận và mùa màng thuận lợi. Ý nghĩa này không gắn với cá nhân riêng lẻ mà hướng tới sự bền vững chung của cộng đồng.
Cây nêu còn được nhìn nhận như một hình ảnh mang tính vũ trụ quan. Dáng cây tre cao, thẳng, vươn lên không trung gợi liên tưởng đến sự kết nối giữa trời và đất, trong khi các vật treo trên ngọn mang tính cân bằng, hài hoà. Qua đó, tục dựng cây nêu phản ánh quan niệm về sự vận động hài hòa của âm – dương, con người sống thuận theo trật tự tự nhiên và quy luật vũ trụ.
Quan trọng hơn, tục dựng cây nêu mang giá trị cộng đồng rõ nét. Cây nêu không chỉ có ý nghĩa trong phạm vi một gia đình mà còn là dấu hiệu chung báo hiệu không khí Tết trong làng xóm. Phong tục này góp phần tạo nên sự đồng thuận, gắn kết giữa các thành viên trong cộng đồng, đồng thời thể hiện ý thức gìn giữ và tiếp nối bản sắc văn hoá dân tộc qua thời gian.
Cây nêu trong đời sống hiện đại
Trong nhịp sống đương đại, khi không gian sinh hoạt và cách đón Tết của người Việt có nhiều thay đổi, tục dựng cây nêu không còn hiện diện rộng rãi trong mỗi gia đình, đặc biệt ở khu vực đô thị. Tuy vậy, sự vắng bóng ấy không đồng nghĩa với việc cây nêu mất đi vị trí trong đời sống văn hoá, mà phản ánh quá trình dịch chuyển của phong tục từ thực hành thường nhật sang giá trị biểu tượng.
Ở các vùng miền núi và khu vực cư trú của nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số, tục dựng cây nêu vẫn được gìn giữ tương đối trọn vẹn. Cây nêu tiếp tục hiện diện trong những ngày lễ Tết như một trung tâm sinh hoạt văn hoá cộng đồng, nơi con người gặp gỡ, cùng thực hành nghi lễ và chia sẻ không khí thiêng liêng của năm mới. Trong không gian ấy, cây nêu không chỉ là một vật thể, mà là điểm tựa tinh thần gắn kết con người với truyền thống và với nhau.
Song song với đó, trong đời sống văn hoá hiện đại, hình ảnh cây nêu ngày càng xuất hiện nhiều hơn trong các không gian tái hiện và sáng tạo văn hoá. Tại các lễ hội truyền thống, chương trình văn hoá Tết hay hoạt động giáo dục, cây nêu được cách điệu, thu nhỏ hoặc đặt trong những bối cảnh mới. Sự biến đổi này cho thấy khả năng thích ứng linh hoạt của một phong tục lâu đời. Chính sự song hành này góp phần duy trì mạch nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp cây nêu tiếp tục hiện diện như một dấu ấn đặc trưng trong bức tranh văn hoá Tết Việt hôm nay.