Văn hóa trà Á Đông: Sự kế thừa và tính nghi thức
Trên thị trường đồ uống toàn cầu, trà giữ vị trí cốt lõi với khối lượng tiêu thụ hằng năm tiệm cận mức 6.000.000 tấn. Ước tính có hơn 2.000.000.000 tách trà được sử dụng mỗi ngày trên thế giới, biến đây thành loại thức uống phổ biến thứ 2 tinh cầu, chỉ đứng sau nước lọc. Có nguồn gốc sơ khởi từ Trung Quốc, nghệ thuật thưởng trà tại quốc gia này được định hình thông qua sự kết hợp của y học cổ truyền, triết học và các nghi thức giao tiếp xã hội. Trung Quốc sở hữu danh mục trà phong phú với 6 dòng chính: trà xanh, trà hồng, trà ô long, trà trắng, trà vàng và trà đen. Tại Quảng Đông và Phúc Kiến, lối uống trà Kung Fu chú trọng sâu vào kỹ thuật pha và nhiệt độ nước. Trong khi đó, người dân Tứ Xuyên chuộng dòng trà Zhong pha bằng bát có nắp, còn một số cộng đồng dân tộc thiểu số như người Bạch, người Miêu lại kết hợp trà với các loại rau hoặc ngâm chua thành thực phẩm.
Khi du nhập sang Nhật Bản, thói quen uống trà phát triển thành nghệ thuật trà đạo với 4 nguyên tắc cốt lõi: hòa, kính, thanh, tĩnh, biến việc thưởng trà thành một phương pháp rèn luyện tâm tính. Trà đạo Nhật Bản phân hóa rõ rệt thành các trường phái khác nhau. Dòng trà matcha (bột trà xanh được xay bằng cối đá từ lá trà nuôi dưỡng trong bóng râm) đòi hỏi quy trình pha chế mang tính nghi thức cao bằng chasen trong không gian tĩnh lặng. Ngược lại, trà sencha sử dụng lá trà khô phổ biến hơn trong đời sống hằng ngày nhờ sự đơn giản và tính tiện dụng.
Phong cách thưởng thức trà đường phố tại Nam Á và Đông Nam Á
Khác với không gian thưởng trà có tính nghi thức của khu vực Đông Á, văn hóa trà tại Nam Á và Đông Nam Á gắn liền với nhịp sống đời thường và mang tính đại chúng cao. Ấn Độ, quốc gia sản xuất trà đen lớn bậc nhất thế giới, được nhận diện bằng món Masala Chai. Tại các đô thị, dòng trà đen nấu cùng sữa, đường và các loại gia vị như gừng, quế, đinh hương đã trở thành thức uống quen thuộc hằng ngày tại các không gian công cộng. Công thức pha chế Masala Chai không cố định mà thay đổi linh hoạt tùy theo thói quen của từng gia đình và các quán trà đường phố.
Tại khu vực Đông Nam Á, xu hướng kết hợp trà với các thành phần sữa và đá cũng rất phổ biến. Người Thái Lan ưa chuộng trà sữa Thái với màu sắc đặc trưng (đỏ cam hoặc xanh rêu) pha cùng sữa đặc và đá, trong khi người dân vùng núi phía bắc nước này lại giữ tập quán sử dụng lá trà ngâm như một món ăn. Tại Malaysia, món trà sữa Teh Tarik (trà kéo) nổi bật với kỹ thuật pha chế đổ qua lại giữa 2 chiếc ly từ khoảng cách lớn để tạo bọt mịn trên bề mặt. Trong bối cảnh đó, văn hóa trà Việt Nam mang nét dung dị và mộc mạc hơn. Không phụ thuộc vào các nghi lễ cầu kỳ, người Việt chú trọng vào chất lượng trà, nguồn nước, dụng cụ pha chế và sự kết nối chia sẻ giữa con người trong không gian mộc mạc.
Sự cải biến và ứng dụng của văn hóa trà tại các quốc gia châu Âu
Khi các công ty thương mại đưa trà tiếp cận thị trường châu Âu, thức uống này đã từng bước thay đổi thói quen ẩm thực của khu vực, đặc biệt là tại Vương quốc Anh. Người Anh đã phát triển thói quen uống trà thành nét văn hóa trà chiều đặc trưng, ban đầu phổ biến trong giới quý tộc và sau đó lan tỏa ra mọi tầng lớp xã hội. Với mức tiêu thụ bình quân khoảng 1,9 kg trà/người/năm, Anh thuộc nhóm quốc gia nhập khẩu trà lớn trên thế giới, nổi tiếng với các dòng trà trộn như trà bữa sáng kiểu Anh và trà Earl Grey (trà bá tước hương tinh dầu cam bergamot).
Tại Nga, văn hóa uống trà gắn liền với sự xuất hiện của chiếc ấm samovar truyền thống bằng kim loại có ống đun nóng bằng than hoặc điện. Người ta đặt một chiếc ấm nhỏ (zavarnik) chứa cốt trà đặc ở phía trên, còn thân ấm samovar lớn dùng để chứa nước sôi. Khi thưởng thức, người uống pha loãng một lượng cốt trà nhỏ với nước nóng từ samovar và uống trong các ly thủy tinh có đĩa lót kim loại chạm khắc hoa văn. Đối với người Đức, việc tiêu thụ trà lại gắn liền với mục tiêu chăm sóc sức khỏe. Đức là thị trường tiêu thụ mạnh các dòng trà thảo mộc và trà hoa quả sấy khô, hình thành nên một ngành công nghiệp trà dược liệu hoàn chỉnh phục vụ cho nhu cầu điều hòa cơ thể của người dân.
Đặc trưng tiêu thụ trà tại khu vực Trung Đông, châu Phi và châu Mỹ
Tại khu vực Trung Đông và Bắc Phi, trà là biểu tượng của lòng hiếu khách. Thổ Nhĩ Kỳ là quốc gia có mức tiêu thụ trà bình quân đầu người thuộc nhóm cao nhất thế giới (trên 3 kg/người/năm). Người dân nơi đây sử dụng phương pháp pha bằng hai tầng ấm để chưng cất dòng trà đỏ đậm, nhiều đường và thưởng thức trong những chiếc cốc thủy tinh hình hoa tulip. Tại Ma-rốc, trà bạc hà là thành phần không thể thiếu trong các nghi thức tiếp khách, nơi chủ nhà theo phong tục sẽ rót 3 tuần trà tượng trưng cho các triết lý về cuộc sống. Sức mạnh nguồn cung của khu vực châu Phi được đại diện bởi Kenya, quốc gia xuất khẩu trà lớn thứ 3 thế giới với sản lượng hằng năm đạt từ 500.000 đến 600.000 tấn nhờ lợi thế địa hình núi cao và lượng mưa ổn định.
Băng qua Đại Tây Dương, văn hóa trà tại Hoa Kỳ lại được định hình theo xu hướng thực dụng và tiện lợi của lối sống công nghiệp. Người Mỹ tập trung phát triển các dòng trà túi lọc, trà hòa tan và sản phẩm đóng chai pha sẵn. Trong đó, trà đá chiếm tới 85% tổng lượng trà tiêu thụ tại quốc gia này, đặc biệt là dòng trà đá có đường rất được ưa chuộng tại các bang miền nam. Trái ngược với xu hướng nhanh gọn của bờ Bắc, người dân Argentina và các nước Nam Mỹ lại duy trì văn hóa cộng đồng thông qua món trà mate. Thức uống này được làm từ lá cây mate, đựng trong các bình quả bầu khô và mọi người sẽ cùng chia sẻ bằng một ống hút kim loại chung như một biểu tượng của sự gắn kết và gần gũi xã hội.
Sự phát triển của xu hướng toàn cầu hóa đang thúc đẩy các nền văn hóa trà trên thế giới có sự giao thoa mạnh mẽ. Các dòng trà thảo mộc phương Tây dần mở rộng thị phần tại châu Á, trong khi nghệ thuật trà đạo phương Đông cũng ngày càng thu hút sự quan tâm tại các đô thị lớn phương Tây. Bất chấp những khác biệt về ngôn ngữ và địa lý, trà tiếp tục đóng vai trò là cầu nối văn hóa hiệu quả, góp phần thúc đẩy sự hiểu biết và giao lưu giữa các cộng đồng trên thế giới.
Bảo An