ThS.Bs. Nguyễn Ngọc Anh Tuấn, Viện Pasteur TP. Hồ Chí Minh
Vi rút Nipah - Mối quan tâm lớn của y tế toàn cầu
Vi rút Nipah (tên khoa học Henipavirus nipahense), thuộc họ Paramyxoviridae, được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đưa vào danh sách các mầm bệnh ưu tiên trong Kế hoạch Nghiên cứu và Phát triển toàn cầu. Sự quan tâm này xuất phát từ đặc điểm dịch tễ phức tạp, khả năng gây tổn thương thần kinh và hô hấp, cùng những thách thức trong công tác điều trị.
Theo các ghi nhận quốc tế, tỷ lệ tử vong của bệnh do vi rút Nipah có sự dao động đáng kể giữa các đợt ghi nhận, phụ thuộc vào điều kiện y tế, năng lực phát hiện sớm và khả năng chăm sóc tích cực. Đáng lưu ý, đến nay thế giới vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu hay vắc-xin phòng bệnh, khiến công tác phòng ngừa và giám sát giữ vai trò then chốt.
Từ phát hiện đầu tiên đến nguy cơ lan rộng
Vi rút Nipah được phát hiện lần đầu năm 1999 tại Malaysia, trong bối cảnh bùng phát bệnh viêm não liên quan đến chăn nuôi lợn. Sau đợt này, Malaysia không ghi nhận thêm các ca bệnh mới nhờ kiểm soát chặt chẽ hoạt động chăn nuôi và tăng cường an toàn sinh học.
Tuy nhiên, tại Nam Á, đặc biệt là Bangladesh và một số khu vực của Ấn Độ, các ca bệnh vẫn được ghi nhận định kỳ. Các nghiên cứu cho thấy vật chủ tự nhiên của vi rút Nipah là dơi ăn quả thuộc giống Pteropus. Vi rút có thể tồn tại âm thầm trong quần thể dơi và lây truyền sang động vật trung gian, sau đó sang người trong những điều kiện thuận lợi.
Điều này cho thấy phạm vi lưu hành tiềm tàng của vi rút Nipah rộng hơn nhiều so với số ca bệnh đã được phát hiện, đặt ra yêu cầu tăng cường giám sát tại nhiều quốc gia trong khu vực, trong đó có Việt Nam.
Những con đường lây truyền cần lưu ý
Vi rút Nipah có thể lây truyền từ động vật sang người thông qua tiếp xúc trực tiếp với động vật nhiễm vi rút hoặc qua thực phẩm, đồ uống bị ô nhiễm. Ngoài ra, lây truyền từ người sang người đã được ghi nhận, chủ yếu trong môi trường gia đình hoặc cơ sở y tế khi tiếp xúc gần với dịch tiết của người bệnh.
Nguồn lây chủ yếu của virus Nipah là từ động vật hoang dã, trong đó chủ yếu đến từ dơi - Ảnh minh họa
Theo các nghiên cứu, khả năng lây lan của vi rút Nipah trong cộng đồng hiện được đánh giá ở mức thấp. Tuy nhiên, giới chuyên môn nhấn mạnh rằng việc chủ động phòng ngừa là cần thiết, nhất là trong bối cảnh biến đổi môi trường và gia tăng tương tác giữa con người với động vật hoang dã.
Biểu hiện bệnh và diễn tiến
Thời gian ủ bệnh của vi rút Nipah thường từ vài ngày đến hai tuần. Các triệu chứng ban đầu có thể không đặc hiệu như sốt, đau đầu, mệt mỏi, đau cơ. Ở một số trường hợp, bệnh có thể tiến triển với các biểu hiện thần kinh hoặc hô hấp, đòi hỏi theo dõi và chăm sóc y tế chuyên sâu.
Phần lớn người bệnh được phát hiện và điều trị kịp thời có khả năng hồi phục. Tuy nhiên, một tỷ lệ nhất định có thể gặp di chứng thần kinh kéo dài, cho thấy tầm quan trọng của việc phát hiện sớm và can thiệp đúng lúc.
Chẩn đoán, điều trị và vai trò của giám sát
Chẩn đoán bệnh do vi rút Nipah dựa trên đánh giá dịch tễ, lâm sàng và các xét nghiệm chuyên sâu như RT-PCR hoặc xét nghiệm huyết thanh học tại các phòng thí nghiệm đáp ứng yêu cầu an toàn sinh học.
Các cơ chế truyền nhiễm bệnh Nipah
Do chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, việc điều trị hiện nay chủ yếu tập trung vào chăm sóc hỗ trợ và kiểm soát biến chứng. Vì vậy, giám sát chủ động và phát hiện sớm được xem là biện pháp hiệu quả nhất nhằm hạn chế tác động của bệnh.
Chủ động ứng phó, không hoang mang
Trước nguy cơ vi rút Nipah xâm nhập, Bộ Y tế đã chỉ đạo các cơ sở y tế trên cả nước tăng cường kiểm soát nhiễm khuẩn, giám sát ca bệnh nghi ngờ và chuẩn bị sẵn sàng các phương án ứng phó. Đồng thời, công tác truyền thông được đẩy mạnh nhằm giúp người dân hiểu đúng về bệnh, tránh tâm lý lo lắng quá mức nhưng cũng không chủ quan.
Viện Pasteur TP Hồ Chí Minh hiện giữ vai trò nòng cốt trong giám sát, xét nghiệm và hỗ trợ chuyên môn cho các địa phương phía Nam. Theo ThS.BS. Nguyễn Ngọc Anh Tuấn, cách tiếp cận “Một sức khỏe – One Health”, với sự phối hợp chặt chẽ giữa y tế, thú y và cộng đồng, là giải pháp bền vững để kiểm soát các bệnh truyền nhiễm có nguồn gốc từ động vật.
Khuyến cáo cho cộng đồng
Người dân được khuyến nghị thực hiện nghiêm các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm, ăn chín uống sôi; hạn chế tiếp xúc với động vật hoang dã; chủ động theo dõi sức khỏe khi trở về từ khu vực có nguy cơ; và tuân thủ hướng dẫn của cơ quan y tế khi có dấu hiệu nghi ngờ.
Có thể khẳng định, vi rút Nipah là thách thức y tế cần được theo dõi chặt chẽ. Tuy nhiên, với sự chủ động của ngành y tế và sự hợp tác của cộng đồng, nguy cơ hoàn toàn có thể được kiểm soát hiệu quả.
Hoàng Phát - Phạm Sinh