Sự đứt gãy của chuỗi cung ứng toàn cầu kết hợp với những biến động địa chính trị tại Trung Đông đã tạo ra một "gọng kìm" tài chính nghiệt ngã: giá phân bón leo thang không ngừng trong khi giá nông sản chủ lực lại đồng loạt quay đầu giảm sâu. Đây không chỉ là một bài toán kinh tế thuần túy mà còn là phép thử bản lĩnh đối với khả năng chống chịu của nền nông nghiệp nước nhà trước những biến số khó lường từ thị trường quốc tế.
Ảnh hưởng từ eo biển Hormuz và "bão giá" phân bón toàn cầu
Căn nguyên của đợt biến động này khởi nguồn từ những xung đột bùng phát tại khu vực Trung Đông kể từ cuối tháng 2/2026. Việc phong tỏa eo biển Hormuz, một trong những mạch máu giao thông chiến lược nhất thế giới, đã trực tiếp làm tê liệt khoảng 1/3 nguồn cung phân bón của toàn cầu. Khi dòng chảy hàng hóa bị tắc nghẽn, chi phí vận tải biển và bảo hiểm logistics ngay lập tức bị đẩy lên mức phi lý, tạo ra một phản ứng dây chuyền kéo giá phân bón thế giới tăng vọt. Theo các báo cáo mới nhất, giá của toàn bộ 8 loại phân bón chủ chốt trên thị trường quốc tế đều ghi nhận mức tăng đáng báo động so với cùng kỳ năm 2025. Đặc biệt, phân urê khan đã lần đầu tiên vượt ngưỡng 900 USD/tấn kể từ giữa năm 2023, trong khi các dòng phân UAN28 cũng ghi nhận mức tăng kỷ lục lên đến 31% chỉ trong vòng 1 năm qua.
Tại thị trường nội địa, đặc biệt là khu vực miền Nam, sức nóng từ giá phân bón thế giới đã nhanh chóng lan tỏa và gây áp lực trực tiếp lên túi tiền của người sản xuất. Chỉ tính riêng trong tháng 3/2026, giá các dòng phân nhập khẩu và nội địa đã liên tục thiết lập các mặt bằng giá mới. Điển hình như dòng DAP Hàn Quốc hiện đã chạm mốc trung bình 1.130.000 đồng cho mỗi bao 50kg, tăng thêm 50.000 đồng chỉ sau 2 tháng đầu năm. Không nằm ngoài xu hướng đó, các dòng phân NPK vốn rất quan trọng cho giai đoạn chăm sóc cây ăn trái và cây công nghiệp cũng đồng loạt tăng mạnh, với mức tăng phổ biến từ 3.000 đồng đến 50.000 đồng tùy loại. Sự gia tăng đồng bộ này đã đẩy chi phí đầu vào của mỗi vụ canh tác lên một ngưỡng cao mới, khiến lợi nhuận tiềm năng của nông dân bị bào mòn ngay từ khâu chuẩn bị sản xuất.
Nghịch lý mùa thu hoạch và đà sụt giảm của hạt gạo miền Tây
Trong khi chi phí đầu vào tăng cao theo diễn biến toàn cầu, thì ở chiều ngược lại, giá nông sản trong nước lại đang phải đối mặt với áp lực dư cung nhất thời. Tại vựa lúa Đồng bằng sông Cửu Long, thời điểm tháng 3 và tháng 4/2026 trùng với cao điểm thu hoạch vụ Đông Xuân – vụ lúa quan trọng nhất trong năm. Sự dồi dào về nguồn cung lúa tươi đã tạo ra một áp lực giảm giá rõ rệt tại các địa bàn trọng điểm như An Giang hay Đồng Tháp. So với cuối tháng 2/2026, các dòng lúa phổ biến như IR 50404 hay OM 5451 đều ghi nhận mức giảm từ 179 đồng đến 313 đồng mỗi kg. Đây là một nghịch lý đau lòng khi năng suất lúa đạt cao nhưng giá trị kinh tế thu về lại không tương xứng với sự đầu tư và công sức của người nông dân.
Mặc dù giá gạo bán lẻ trên thị trường vẫn duy trì được sự ổn định tương đối, nhưng sự phân hóa và sụt giảm của gạo nguyên liệu đã cho thấy những dấu hiệu bất ổn của chuỗi giá trị. Việc gạo thành phẩm 5% tấm giảm xuống còn khoảng 14.000 đồng/kg đã phản ánh sức mua từ các hợp đồng xuất khẩu đang có sự chững lại hoặc chịu ép giá từ các đối tác quốc tế. Khi biên độ giữa giá phân bón và giá lúa gạo ngày càng nới rộng theo hướng bất lợi, hiệu quả kinh tế của việc trồng lúa đang bị đặt dưới một dấu hỏi lớn. Người nông dân hiện nay không chỉ phải đối mặt với rủi ro thời tiết mà còn phải học cách tồn tại giữa một thị trường mà ở đó họ gần như không có quyền định giá cho sản phẩm của mình.
Cây công nghiệp và trái cây trước sức ép cung - cầu thế giới
Không chỉ lúa gạo, các mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực khác như cà phê, hồ tiêu và trái cây cũng đang trải qua những ngày tháng ảm đạm. Tại khu vực Tây Nguyên, giá cà phê đã ghi nhận những phiên giảm mạnh, với mức giảm từ 2.500 đồng đến 2.800 đồng cho mỗi kg so với tháng trước. Sự sụt giảm này chủ yếu do triển vọng về một vụ mùa kỷ lục tại Brazil – quốc gia sản xuất cà phê lớn nhất thế giới – đã làm dịu đi nỗi lo thiếu hụt nguồn cung toàn cầu. Mặc dù sự gián đoạn vận tải qua eo biển Hormuz có thể đẩy chi phí logistics lên cao, nhưng yếu tố này vẫn không đủ sức để đối trọng với áp lực dư cung dài hạn từ các đối thủ cạnh tranh quốc tế. Điều này dẫn đến một tình trạng trầm lắng trên thị trường khi người dân có xu hướng găm hàng chờ giá, trong khi các doanh nghiệp xuất khẩu lại bắt đầu chuyển hướng tìm kiếm nguồn cung thay thế từ các quốc gia khác để tối ưu hóa chi phí.
Đối với ngành hồ tiêu, kịch bản cũng diễn ra tương tự khi giá thu mua tại các địa phương trọng điểm như Đắk Lắk hay Gia Lai đồng loạt giảm mạnh do áp lực từ vụ thu hoạch mới. Với mức giảm dao động từ 7.500 đồng đến 8.500 đồng/kg, giá tiêu hiện chỉ còn quanh ngưỡng 139.000 đồng đến 140.500 đồng/kg. Trong khi đó, nhóm rau quả và trái cây cũng ghi nhận những biến động trái chiều nhưng phần lớn thiên về xu hướng giảm. Đáng chú ý nhất là xoài cát Hòa Lộc đã giảm sâu hơn 5.600 đồng/kg so với tháng trước, hay sầu riêng Ri6 cũng giảm đáng kể. Điểm sáng hiếm hoi duy nhất là dòng sầu riêng cao cấp Monthong vẫn giữ vững phong độ và tăng trưởng về giá, cho thấy phân khúc chất lượng cao và có thương hiệu rõ ràng vẫn luôn có khả năng chống chịu tốt hơn trước bão giá.
Giải pháp nào để tháo gỡ "áp lực kép" cho nông nghiệp bền vững?
Thực tế của tháng 4/2026 cho thấy nông nghiệp Việt Nam đang phụ thuộc vào các biến số ngoại cảnh, từ nguồn cung vật tư đầu vào đến nhu cầu tiêu thụ đầu ra. Để tháo gỡ áp lực kép này, việc thay đổi tư duy sản xuất từ số lượng sang chất lượng và hiệu quả không còn là lời khuyến cáo mà đã trở thành mệnh lệnh sống còn. Nông dân cần được hỗ trợ để tiếp cận các mô hình canh tác tiết kiệm vật tư, tăng cường sử dụng phân bón hữu cơ và các biện pháp sinh học nhằm giảm bớt sự phụ thuộc vào các loại phân bón hóa học nhập khẩu đang bị biến động theo địa chính trị. Việc chủ động được nguồn phân bón tự nhiên không chỉ giúp giảm chi phí sản xuất mà còn nâng cao giá trị xanh cho nông sản, giúp sản phẩm dễ dàng thâm nhập vào các thị trường khó tính.
Bên cạnh đó, vai trò của việc dự báo thị trường và liên kết chuỗi giá trị cần được phát huy mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Doanh nghiệp và nhà nước cần có những kịch bản ứng phó kịp thời với các rủi ro vận tải và biến động cung cầu toàn cầu để bảo vệ người sản xuất. Việc xây dựng các hệ thống kho bãi bảo quản hiện đại sẽ giúp nông dân tránh được tình trạng bị ép giá trong cao điểm thu hoạch, đồng thời tạo ra một biên độ an toàn để điều tiết lượng hàng hóa ra thị trường. Suy cho cùng, một nền nông nghiệp vững mạnh không chỉ nằm ở những con số kim ngạch xuất khẩu tỷ đô, mà phải nằm ở khả năng đảm bảo lợi nhuận và sự ổn định cuộc sống cho những người trực tiếp làm ra hạt lúa, hạt cà phê. Năm 2026 có thể là một năm đầy thách thức, nhưng đây cũng là cơ hội để ngành nông nghiệp thực hiện những cuộc cải cách thực chất, hướng tới một tương lai tự chủ và bền vững hơn trên bản đồ toàn cầu.
Bảo An