Nghệ thuật thổi hồn vào giấy và triết lý của người thợ thủ công
Vẻ đẹp của con ngựa được tạo nên từ các tri thức bản địa như kỹ thuật nấu hồ để dán giấy, kỹ thuật chọn nguyên liệu để đan khuôn hình của con ngựa, kỹ thuật dán giấy... Những kỹ thuật đó đòi hỏi người có tay nghề cao, không phải ai cũng làm được vàng mã.
Những người thợ thủ công với thâm niên hàng chục năm không xem việc tạo ra ngựa giấy là công việc mưu sinh thuần túy. Với họ, đó là sự thực hành một tín ngưỡng thiêng liêng được trao truyền qua nhiều thế hệ. Quy trình tạo một con ngựa giấy đòi hỏi sự tỉ mỉ và thái độ nghiêm cẩn. Từ dựng khung tre, chọn giấy cứng hay mềm, phối màu sắc đến cắt dán, tất cả phải tuân thủ những quy tắc bất thành văn.
Một con ngựa giấy đạt chuẩn không chỉ cần đúng kích thước, cân đối hình khối mà quan trọng hơn là phải có "hồn". Cái hồn ấy, theo nghệ nhân lão luyện, không đến từ kỹ thuật dán giấy mà từ tâm niệm của người làm. Khi cầm tờ giấy màu trên tay, người thợ phải đặt mình vào tâm thế của gia chủ, xem việc chế tác như đang chuẩn bị lễ vật cho chính tổ tiên dòng tộc mình. Chính sự thành tâm ấy biến những vật liệu vô tri thành phương tiện kết nối tâm linh, sẵn sàng cho cuộc hành trình về thế giới bên kia.
Dấu ấn lịch sử trong hình tượng ngựa giấy
Để hiểu sâu về tục đốt ngựa giấy, cần bóc tách lớp vỏ tín ngưỡng để nhìn vào căn cốt lịch sử và xã hội. Nguồn gốc chính xác có thể đã phai mờ theo thời gian, nhưng những lý giải dân gian lại mở ra góc nhìn đầy xúc động về thân phận con người trong xã hội cũ.Trong tâm thức người xưa, ngựa không chỉ là loài vật nuôi mà còn là biểu tượng của quyền lực, sự giàu sang và khả năng di chuyển vượt trội. Dưới chế độ phong kiến, chỉ có tầng lớp quan lại, quý tộc hay gia đình giàu có mới sở hữu ngựa xe, trong khi đại đa số nông dân phải gắn chặt đời mình với đôi chân trần lấm lem bùn đất.Vì thế, việc con cháu ngày nay dâng cúng ngựa giấy cho tiên tổ không đơn thuần là mê tín. Xét về mặt tâm lý xã hội, đây là hành động "bù đắp" đầy tính nhân văn.
Đó là cách người sống hiện thực hóa ước mơ dang dở của người đã khuất, gửi xuống cõi âm phương tiện di chuyển "sang trọng" nhất theo quan niệm xưa, để ông bà tổ tiên không còn phải chịu cảnh chân trần vất vả. Hành động này phản chiếu khát vọng về sự công bằng: nếu kiếp này đã lam lũ, thì kiếp sau hay ở thế giới bên kia, người thân xứng đáng được hưởng sự an nhàn, sung túc. Tiếng ngựa hí trong tâm tưởng người dân chính là tiếng vọng của ước mơ thoát nghèo, thoát khổ được gửi gắm vào tín ngưỡng thờ cúng.
Nghi thức thiêng liêng và sự trường tồn của văn hóa bản địa
Vượt qua những biến thiên của lịch sử và sự xâm nhập của lối sống hiện đại, tục đốt ngựa giấy vẫn giữ vị thế quan trọng trong nghi thức Tết cổ truyền. Những con ngựa giấy rực rỡ sắc màu bên cạnh mâm ngũ quả, bánh chưng, bánh tét trên bàn thờ gia tiên đã trở thành hình ảnh quen thuộc, tạo nên không khí Tết đặc trưng.
Trong ba ngày Tết, những chú ngựa giấy được đặt ở vị trí trang trọng nhất, đóng vai trò như sứ giả, người bảo vệ và là phương tiện đón rước hương linh ông bà về ăn Tết cùng con cháu. Nghi thức thường diễn ra vào ngày mùng Ba Tết - ngày đưa tiễn ông bà (lễ tạ năm mới). Khi ngọn lửa bùng lên, thiêu rụi lớp vỏ vật chất của ngựa giấy, người dân tin rằng đó là lúc linh vật được "chuyển hóa" sang thế giới bên kia, mang theo quần áo, tiền bạc và những lời nguyện cầu bình an của gia chủ.
Ngựa giấy không chỉ là sản phẩm của nghề làm vàng mã hay hành động mê tín. Nó là sự kết tinh của nghệ thuật thủ công, là nơi lưu giữ ký ức về những cuộc di dân gian khổ, và là biểu hiện sinh động của đạo lý "uống nước nhớ nguồn". Những con ngựa giấy vừa uy nghi, vừa gần gũi ấy chính là chứng nhân cho thấy: dù cuộc sống phát triển đến đâu, người Việt vẫn luôn dành khoảng lặng trân trọng nhất cho quá khứ và tổ tiên. Chính chiều sâu tâm linh và ý nghĩa nhân văn ấy đã giúp phong tục này không bị mai một, mà ngược lại, càng làm cho cái Tết thêm phần ấm áp và trọn vẹn.
Bảo An