Một thế kỷ trước, khi cụ Đội Năm bắt đầu làm ra những mẻ chè Cánh Hạc đầu tiên để bán cho người sành trà, có lẽ ít ai hình dung rằng sản phẩm ấy sẽ trở thành nền móng cho danh xưng “Thái Nguyên – đệ nhất danh trà” vang vọng suốt trăm năm. Không chỉ đơn thuần là một loại chè, chè Cánh Hạc chính là điểm khởi đầu của một hành trình dài, nơi tinh hoa thổ nhưỡng, kỹ nghệ chế biến và văn hóa thưởng trà Việt hội tụ và thăng hoa.
Về mặt khoa học, chè Cánh Hạc thuộc dòng chè “một tôm hai lá”, tức là phần nguyên liệu được tuyển chọn kỹ lưỡng gồm búp non và hai lá non bao quanh. Đây là giai đoạn mà hàm lượng hợp chất sinh học trong lá chè đạt mức tối ưu, đặc biệt là catechin, theanine và caffeine, những thành phần quyết định vị chát dịu, hậu ngọt và cảm giác thư giãn khi thưởng trà. Tuy nhiên, điều làm nên sự khác biệt không chỉ nằm ở kỹ thuật hái, mà còn ở yếu tố địa sinh học đặc thù của vùng đất Thái Nguyên.
Nằm dưới chân dãy Tam Đảo, các đồi chè Thái Nguyên được nuôi dưỡng bởi nguồn nước mạch núi giàu khoáng chất và khí hậu bán sơn địa đặc trưng với biên độ nhiệt ngày và đêm rõ rệt. Chính điều kiện này đã làm chậm quá trình sinh trưởng của búp chè, giúp tích lũy nhiều hợp chất tạo hương và vị hơn so với các vùng khác. Vì vậy, dù cùng một quy trình chế biến, chè Cánh Hạc ở nơi khác có thể đạt hình thức đẹp nhưng khó tái hiện được độ “đằm” và hậu vị sâu lắng đặc trưng của chè Thái Nguyên.
Quy trình chế biến chè Cánh Hạc cũng là một nghệ thuật đòi hỏi sự tinh tế cao. Sau khi hái, chè được làm héo nhẹ để giảm độ ẩm, sau đó trải qua các công đoạn sao, vò và sấy nhằm định hình cánh trà và phát triển hương thơm. Trước đây, toàn bộ quy trình được thực hiện thủ công, từ sao chè trên chảo gang đến vò chè bằng tay, tạo nên dấu ấn riêng biệt cho từng mẻ chè. Ngày nay, dù đã được cơ giới hóa một phần, các nghệ nhân vẫn giữ nguyên những nguyên tắc cốt lõi nhằm bảo toàn hương vị truyền thống.
Chè Cánh Hạc không chỉ là sản phẩm, mà còn là nền tảng để các dòng chè cao cấp hơn ra đời, tiêu biểu là chè đinh, loại chè chỉ sử dụng duy nhất phần nõn búp. Nếu chè đinh được xem là đỉnh cao của nghệ thuật trà, thì chè Cánh Hạc chính là “trường học” đầu tiên, nơi tích lũy kinh nghiệm, kỹ thuật và triết lý làm trà của bao thế hệ người dân Thái Nguyên. Từ đây, tư duy sản xuất cũng dần chuyển dịch từ mục tiêu “làm ra chè” sang “làm ra giá trị”, hướng đến phân khúc cao cấp và thị trường quốc tế.
Không thể không nhắc đến yếu tố văn hóa trong hành trình này. Trải qua nhiều kỳ liên hoan và festival trà quốc tế, đặc biệt là các sự kiện tổ chức tại Thái Nguyên, chè Cánh Hạc cùng các dòng chè truyền thống đã trở thành cầu nối giao lưu văn hóa, đưa hình ảnh trà Việt ra thế giới. Người thưởng trà không chỉ tìm kiếm một thức uống, mà còn khám phá câu chuyện về đất, về người và về thời gian được kết tinh trong từng chén trà.
Sau 100 năm, chè Cánh Hạc vẫn giữ nguyên giá trị cốt lõi: sự giản dị nhưng tinh tế, truyền thống nhưng không ngừng đổi mới. Từ những đồi chè bát úp xanh mướt đến những bàn trà trang nhã, sản phẩm này đã và đang chứng minh rằng giá trị bền vững không đến từ sự hào nhoáng nhất thời, mà từ sự tích lũy lâu dài của tri thức, lao động và niềm đam mê.
Chính từ nền tảng ấy, danh xưng “đệ nhất danh trà” không phải là một khẩu hiệu, mà là kết quả của cả một thế kỷ bền bỉ gìn giữ và nâng tầm. Và ở đó, chè Cánh Hạc mãi là điểm khởi đầu, nơi câu chuyện trà Thái Nguyên bắt đầu và tiếp tục được viết nên bằng những chén trà đậm vị thời gian.