Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng tác động sâu rộng đến sản xuất nông nghiệp, xu hướng phát triển nông nghiệp phát thải thấp đang trở thành yêu cầu tất yếu của nhiều quốc gia trên thế giới. Không chỉ nhằm bảo vệ môi trường sinh thái, mô hình này còn giúp nâng cao giá trị nông sản và tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Đối với tỉnh Thái Nguyên, thủ phủ chè nổi tiếng của Việt Nam, việc thúc đẩy canh tác chè giảm phát thải đang mở ra một hướng đi mới, kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.
Thực hiện Đề án “Sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025-2035, tầm nhìn đến năm 2050”, tỉnh Thái Nguyên đặt mục tiêu triển khai tối thiểu 2 mô hình sản xuất giảm phát thải đối với cây chè và cây dong riềng.
Thái Nguyên từ lâu được xem là vùng chè đặc sản của cả nước với hàng chục nghìn hecta chè trải dài tại các huyện như Tân Cương, Đại Từ, Phú Lương hay Đồng Hỷ. Ngành chè không chỉ đóng vai trò quan trọng trong cơ cấu kinh tế nông nghiệp của tỉnh mà còn tạo sinh kế ổn định cho hàng chục nghìn hộ nông dân. Tuy nhiên, trong nhiều năm, hoạt động canh tác chè tại một số khu vực vẫn phụ thuộc khá nhiều vào phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật. Điều này không chỉ làm tăng chi phí sản xuất mà còn tiềm ẩn nguy cơ suy thoái đất, ô nhiễm nguồn nước và gia tăng phát thải khí nhà kính.
Trước yêu cầu chuyển đổi sang mô hình nông nghiệp bền vững, UBND tỉnh Thái Nguyên đã ban hành kế hoạch triển khai Đề án “Sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025–2035, tầm nhìn đến năm 2050”. Đây là bước đi quan trọng nhằm cụ thể hóa các định hướng phát triển nông nghiệp phát thải thấp của ngành nông nghiệp Việt Nam, đồng thời giúp địa phương chủ động thích ứng với những thách thức ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu.
Theo mục tiêu của đề án, đến năm 2035, lĩnh vực trồng trọt của tỉnh phấn đấu giảm ít nhất 15% tổng lượng phát thải khí nhà kính so với mức năm 2020. Song song với đó, tỉnh cũng hướng tới xây dựng và phát triển nhãn hiệu “Phát thải thấp” cho các sản phẩm trồng trọt chủ lực, trong đó có chè. Việc hình thành các sản phẩm nông nghiệp gắn với tiêu chuẩn môi trường không chỉ tạo lợi thế cạnh tranh mà còn giúp tái định vị hình ảnh nông sản Thái Nguyên theo hướng xanh và bền vững hơn.
Trong lộ trình này, tỉnh đặt mục tiêu triển khai ít nhất hai mô hình sản xuất giảm phát thải đối với cây chè và cây dong riềng. Việc lựa chọn cây chè làm đối tượng ưu tiên không phải là điều ngẫu nhiên. Đây là cây trồng đặc trưng của địa phương, có diện tích lớn và gắn liền với thương hiệu nông sản của Thái Nguyên. Khi được áp dụng các quy trình canh tác thân thiện với môi trường, cây chè không chỉ duy trì năng suất ổn định mà còn góp phần giảm thiểu đáng kể lượng khí nhà kính phát sinh trong quá trình sản xuất.
Canh tác chè giảm phát thải về bản chất là quá trình tối ưu hóa toàn bộ hệ thống sản xuất nhằm giảm lượng khí nhà kính phát sinh trong suốt vòng đời canh tác. Điều này được thực hiện thông qua nhiều giải pháp như giảm sử dụng phân bón hóa học, tăng cường phân hữu cơ và phân vi sinh, áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), tận dụng phụ phẩm nông nghiệp để cải tạo đất, cũng như sử dụng nước tưới tiết kiệm và hiệu quả hơn.
Một trong những lợi ích rõ rệt của phương thức này là cải thiện chất lượng đất trồng. Đối với cây chè, loại cây lâu năm phụ thuộc nhiều vào độ phì và cấu trúc đất, việc bổ sung chất hữu cơ giúp đất tơi xốp, tăng khả năng giữ nước và tạo điều kiện thuận lợi cho hệ vi sinh vật có lợi phát triển. Nhờ đó, cây chè sinh trưởng ổn định, ít sâu bệnh hơn và giảm đáng kể nhu cầu sử dụng hóa chất trong sản xuất. Kết quả cuối cùng không chỉ giúp giảm phát thải khí nhà kính mà còn tạo ra nguồn nguyên liệu sạch, an toàn hơn cho ngành chế biến chè.
Bên cạnh lợi ích môi trường, canh tác chè giảm phát thải còn mở ra nhiều cơ hội kinh tế mới. Thị trường quốc tế hiện đang chứng kiến xu hướng gia tăng mạnh mẽ đối với các sản phẩm nông nghiệp bền vững, có chứng nhận môi trường và khả năng truy xuất nguồn gốc rõ ràng. Những sản phẩm chè được sản xuất theo quy trình thân thiện với môi trường thường có giá trị gia tăng cao hơn và dễ dàng tiếp cận các thị trường khó tính như châu Âu, Bắc Mỹ hay Nhật Bản.
Đáng chú ý, Thái Nguyên cũng định hướng thí điểm các mô hình canh tác có tiềm năng phát triển tín chỉ các-bon. Đây là một cơ chế kinh tế mới trong lĩnh vực nông nghiệp, cho phép lượng khí nhà kính được giảm hoặc hấp thụ từ hoạt động sản xuất được quy đổi thành tín chỉ có thể giao dịch trên thị trường. Nếu được triển khai hiệu quả, mô hình này không chỉ giúp giảm phát thải mà còn tạo thêm nguồn thu nhập cho nông dân và doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị chè.
Ở góc độ sinh thái, các vùng chè lâu năm còn có thể đóng vai trò như những “bể chứa carbon” tự nhiên. Hệ thống cây trồng lâu năm kết hợp với thảm thực vật che phủ giúp hấp thụ một lượng đáng kể khí CO₂ từ khí quyển. Khi được quản lý theo hướng sinh thái, các đồi chè không chỉ là vùng sản xuất nông nghiệp mà còn góp phần quan trọng vào chiến lược giảm phát thải và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Tuy nhiên, để mô hình canh tác chè giảm phát thải phát huy hiệu quả trên diện rộng, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhiều bên liên quan. Nhà nước giữ vai trò định hướng chính sách và hỗ trợ kỹ thuật; các doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu cần xây dựng chuỗi liên kết bền vững; trong khi người nông dân là lực lượng trực tiếp áp dụng các phương thức sản xuất mới. Đồng thời, việc đẩy mạnh chuyển giao khoa học – công nghệ, đào tạo kỹ thuật và nâng cao nhận thức về nông nghiệp xanh cũng là yếu tố quan trọng giúp quá trình chuyển đổi diễn ra hiệu quả.
Có thể nói, canh tác chè giảm phát thải không chỉ là một giải pháp kỹ thuật đơn lẻ mà còn là chiến lược phát triển dài hạn của ngành chè Thái Nguyên. Khi những đồi chè được chăm sóc theo phương thức sinh thái, giá trị của mỗi búp chè không chỉ nằm ở hương vị đặc trưng mà còn ở thông điệp về sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên.
Trong hành trình xây dựng nền nông nghiệp xanh và bền vững, Thái Nguyên đang từng bước khẳng định vai trò tiên phong. Và từ những đồi chè xanh mướt trên các sườn đồi trung du, một tương lai nông nghiệp vừa hiệu quả kinh tế vừa thân thiện với môi trường đang dần được định hình.