Trong thế giới trà, hương vị không bao giờ là ngẫu nhiên. Mỗi sắc nước, mỗi tầng hương, mỗi dư vị còn lưu lại nơi cuống họng đều là kết quả của đất đai, khí hậu, thổ nhưỡng, kỹ thuật canh tác và cả chiều sâu văn hóa của vùng đất nơi cây chè sinh trưởng. Bởi vậy, chỉ dẫn địa lý (Geographical Indication – GI) không đơn thuần là một nhãn mác pháp lý để phân biệt sản phẩm, mà là cách thức chính thống để kể một câu chuyện bản địa: câu chuyện về nguồn gốc, bản sắc và giá trị không thể sao chép.
Khi một vùng chè được bảo hộ GI, điều được bảo vệ không chỉ là tên gọi, mà còn là hệ sinh thái tự nhiên, tri thức bản địa và danh tiếng tích lũy qua nhiều thế hệ.
Với chè Việt Nam – một ngành hàng từng bị nhìn nhận chủ yếu dưới góc độ “trà nguyên liệu” – chỉ dẫn địa lý đang trở thành công cụ quan trọng giúp chuyển dịch nhận thức sang “trà mang giá trị vùng miền độc đáo”. Khi một vùng chè được bảo hộ GI, điều được bảo vệ không chỉ là tên gọi, mà còn là hệ sinh thái tự nhiên, tri thức bản địa và danh tiếng tích lũy qua nhiều thế hệ.
Tân Cương (Thái Nguyên): Hương cốm của đất trung du
Nhắc đến chè Việt Nam có chỉ dẫn địa lý, Tân Cương (Thái Nguyên) luôn là cái tên được xướng lên đầu tiên. Ngày 20/9/2007, Cục Sở hữu trí tuệ đã cấp chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý “Tân Cương” cho sản phẩm chè của vùng, đưa nơi đây trở thành một trong những nông sản GI sớm nhất cả nước.
Chè xanh Tân Cương
Điều làm nên danh tiếng Tân Cương không chỉ nằm ở lịch sử trồng chè lâu đời, mà ở sự kết hợp hài hòa giữa điều kiện sinh thái trung du ôn hòa, đất feralit pha phù sa màu mỡ và lượng mưa phân bố ổn định quanh năm. Trên nền tự nhiên đó, người trồng chè Tân Cương duy trì phương thức thu hái tỉ mỉ và kỹ thuật chế biến truyền thống, tạo nên thứ trà có hương thơm thoang thoảng như cốm non, vị chát dịu, hậu ngọt kéo dài một, “chữ ký cảm quan” rất khó nhầm lẫn.
Chỉ dẫn địa lý đã giúp chuẩn hóa và bảo vệ danh tiếng này, ngăn chặn tình trạng “mượn tên Tân Cương” cho những sản phẩm không xuất phát từ vùng. Tuy vậy, bài toán bảo tồn giống chè truyền thống, duy trì chất lượng bản địa trước áp lực lai hóa và sản xuất đại trà vẫn luôn hiện hữu. Tân Cương vì thế không chỉ là câu chuyện thành công của GI, mà còn là lời nhắc về trách nhiệm giữ gìn bản sắc hương vị trong dài hạn.
Mộc Châu(Sơn La): Chè Shan tuyết trong sương mù cao nguyên
Trên cao nguyên Mộc Châu (Sơn La), nơi sương mù bao phủ phần lớn thời gian trong năm, chè Shan tuyết sinh trưởng chậm rãi giữa biên độ nhiệt ngày – đêm lớn và đất đai giàu khoáng. Vùng chè này từng được chứng nhận chỉ dẫn địa lý cho “Mộc Châu Shan tuyết tea” từ năm 2001, đặt nền móng cho chiến lược phát triển chè đặc sản dài hạn.
Cây chè Mộc Châu
Sinh trưởng chậm trong khí hậu mát lạnh giúp lá chè Shan tuyết Mộc Châu tích lũy hàm lượng polyphenol, amino acid và tinh dầu thơm cao, tạo nên hương vị thanh thoát, hậu ngọt sâu và dư vị kéo dài. Đây chính là lý do khiến chè Shan tuyết Mộc Châu không chỉ được ưa chuộng trong nước mà còn có chỗ đứng trên thị trường quốc tế.
Ngày nay, giá trị GI của Mộc Châu không dừng lại ở sản phẩm chè, mà đang mở rộng sang mô hình kết hợp chè – du lịch – văn hóa. Những trải nghiệm tham quan đồi chè, tìm hiểu quy trình chế biến truyền thống đã biến vùng nguyên liệu thành một không gian văn hóa sống động, nơi giá trị kinh tế và giá trị bản địa song hành.
Suối Giàng(Lào Cai) – thủy tổ trà cổ thụ Tây Bắc
Tại xã Suối Giàng (Lào Cai), vùng cao phía Tây Bắc, chè Shan tuyết cổ thụ được bảo hộ chỉ dẫn địa lý từ tháng 11/2022. Đây là vùng chè đặc biệt không chỉ vì độ cao và khí hậu, mà bởi sự hiện diện của những cây chè hàng trăm năm tuổi – được nhiều nhà nghiên cứu xem như dấu tích của thủy tổ chè cổ thụ trên thế giới.
Theo phạm vi bảo hộ GI, chè Suối Giàng sinh trưởng ở độ cao trên 600 mét, trong điều kiện biên độ nhiệt lớn, độ ẩm cao và lượng mưa dồi dào. Chính môi trường này tạo nên lá chè có sắc xanh vàng như mật ong, vị chát nhẹ, hậu ngọt rõ rệt, hàm lượng catechin và tannin cân đối.
Giá trị lớn nhất của Suối Giàng không chỉ nằm trong chén trà, mà ở hệ sinh thái chè rừng và không gian văn hóa trà của đồng bào bản địa. Chỉ dẫn địa lý vì thế là bước khởi đầu quan trọng để bảo tồn di sản sống này, nơi trà không đơn thuần là đồ uống, mà là biểu tượng văn hóa và ký ức cộng đồng.
Lai Châu và Điện Biên: Khi độ cao tạo nên cá tính trà
Tháng 8/2025, tỉnh Lai Châu được cấp chỉ dẫn địa lý cho các sản phẩm chè xanh, ô long và Đông phương mỹ nhân, trồng ở độ cao từ 900 đến 2.500 mét. Điều kiện tự nhiên khắc nghiệt với biên độ nhiệt lớn giúp lá trà tích lũy nhiều amino acid, tạo nên phổ hương vị đa dạng, từ thanh nhẹ đến đậm đà, đồng thời mở ra hướng chế biến sâu gắn với phân khúc cao cấp quốc tế.
Chè xanh Lai Châu
Cũng trong năm 2025, chè Shan tuyết Tủa Chùa (Điện Biên) được bảo hộ GI, đánh dấu sự ghi nhận chính thức cho một vùng chè đá vôi khắc nghiệt. Đất mỏng, khí hậu lạnh và sương mù dày buộc cây chè sinh trưởng chậm, tạo nên lá trà dày, giàu nội chất. Chè Tủa Chùa, đặc biệt là chè xanh Shan tuyết và phổ nhĩ sống, nổi bật với hương vị khoáng đạt, hậu vị dài và khả năng biến chuyển theo thời gian, một đặc tính hiếm, mở ra tiềm năng lớn cho thị trường trà lưu trữ tại Việt Nam.
Bánh chè phổ nhĩ sống Shan tuyết Tủa Chùa
Chỉ dẫn địa lý – chìa khóa của giá trị bền vững
Trên bản đồ chè Việt Nam, mỗi chỉ dẫn địa lý là một “điểm neo giá trị”, nơi hương trà phản chiếu điều kiện tự nhiên, tri thức canh tác và chiều sâu văn hóa bản địa. GI không chỉ giúp bảo vệ danh tiếng và chuẩn hóa chất lượng, mà còn khuyến khích người sản xuất duy trì phương thức canh tác sinh thái, tôn trọng tự nhiên và lịch sử vùng đất.
Khi được kết hợp với chiến lược thương hiệu, du lịch trải nghiệm và định vị thị trường xuất khẩu, chè Việt hoàn toàn có thể bước ra thế giới không chỉ với tư cách một loại đồ uống, mà như một sản phẩm văn hóa mang câu chuyện riêng. Và khi ấy, mỗi chén trà không chỉ có hương vị, mà còn mang theo tên gọi của đất, ký ức của người và bản sắc của một vùng miền không thể thay thế.