Trong nhiều năm, “bỏ phố về quê” thường được nhắc đến như một lựa chọn để tìm sự bình yên sau những năm tháng mưu sinh nơi đô thị. Nhưng với anh Lưu Xuân Hưng, trở về quê không đơn thuần là một sự thay đổi không gian sống. Đó là quyết định bắt đầu lại một công việc mới, mang theo những kinh nghiệm đã tích lũy trong hơn chục năm làm việc tại ngành ngân hàng ở Hà Nội và thành phố Thanh Hóa để thử sức trong lĩnh vực chế biến thực phẩm.
Anh Lưu Xuân Hưng từ ngân hàng đến giấc mơ “Ăn lành - Sống khoẻ”.
Một công việc ổn định, mức thu nhập hàng chục triệu đồng mỗi tháng và môi trường nghề nghiệp quen thuộc không phải là điều dễ dàng từ bỏ. Thế nhưng, sau năm 2022, anh Hưng lựa chọn dành thời gian nghiên cứu, tìm hiểu thị trường và học nghề trước khi đặt những viên gạch đầu tiên cho cơ sở sản xuất của mình. Năm 2024, Châu Anh Foods chính thức bước vào quá trình sản xuất, mở ra một chặng đường mà ở đó những kinh nghiệm về quản lý, chi phí và tổ chức công việc từ ngành ngân hàng được đặt bên cạnh một lĩnh vực hoàn toàn khác nguyên liệu, công thức, máy móc, quy trình chế biến và chất lượng thực phẩm.
Bắt đầu từ một câu hỏi trong căn bếp gia đình
Ý tưởng kinh doanh của anh Hưng không bắt đầu từ một bài toán đầu tư lớn mà từ một câu hỏi khá đời thường thực phẩm mình và gia đình đang sử dụng được làm ra như thế nào? Những lần cùng vợ con đi mua thực phẩm khiến anh quan tâm nhiều hơn đến nguồn nguyên liệu, cách chế biến, bảo quản và chất lượng của sản phẩm trước khi đến bàn ăn. Từ nhu cầu của chính gia đình mình, anh nhận ra đó cũng là mối quan tâm ngày càng phổ biến của người tiêu dùng: họ không chỉ mua một món ăn, mà muốn biết sản phẩm được làm từ đâu, bằng nguyên liệu gì và quy trình phía sau có đáng tin cậy hay không.
Từ câu hỏi ấy, một hướng kinh doanh dần hình thành. Nếu người tiêu dùng quan tâm hơn đến thành phần, nguồn gốc và chất lượng thực phẩm, người sản xuất phải trả lời những nhu cầu đó bằng chính sản phẩm của mình. Với anh Hưng, đây cũng là cách nhìn về kinh tế nông thôn không chỉ dừng ở chuyện sản xuất nguyên liệu, mà phải đi thêm một bước: chế biến, xây dựng sản phẩm, tạo thương hiệu và tìm thị trường.
Anh Lưu Xuân Hưng từ nhân viên ngân hàng đến hành trình khởi nghiệp với thực phẩm sạch.
Sau khi rời ngành ngân hàng năm 2022, anh không vội mở cơ sở sản xuất. Hai năm được dành cho việc tìm hiểu thị trường, học nghề và quan sát cách những người đi trước làm sản phẩm. Anh tìm đến các làng nghề giò chả, học hỏi kinh nghiệm, trực tiếp thực hành rồi trở về quê chuẩn bị cơ sở. Đến năm 2024, những thử nghiệm ban đầu được chuyển thành hoạt động sản xuất thực tế và thương hiệu Châu Anh Foods được hình thành.
Tên thương hiệu cũng được anh gửi gắm một cách có chủ ý. “Châu” gợi hình ảnh ngọc trai một vật quý; “Anh” gợi sự tinh anh, rạng rỡ và tài hoa. Đằng sau cách đặt tên ấy là mong muốn tạo ra những sản phẩm được chăm chút về chất lượng và có giá trị đủ để xây dựng niềm tin với người tiêu dùng.
Rời ngân hàng để học lại một nghề
Nếu kinh nghiệm ngân hàng giúp anh Hưng quen với những con số, quy trình, chi phí và hiệu quả, thì sản xuất thực phẩm lại buộc anh phải học lại gần như từ đầu. Một sản phẩm có thể ngon trong một vài lần thử nghiệm chưa đồng nghĩa với việc có thể sản xuất ổn định ở quy mô hàng hóa. Khoảng cách giữa “làm được” và “làm ổn định” là một khoảng cách không nhỏ.
Những mẻ sản phẩm đầu tiên chính là học phí cho quá trình ấy. Có mẻ giò chưa đạt độ dai, màu sắc hoặc hình thức như mong muốn; có sản phẩm phải bỏ đi. Thiết bị cần sửa chữa, thay thế; nguyên liệu cho những lần thử nghiệm trở thành những khoản chi phí không thể thu hồi. Với một cơ sở mới bắt đầu, mỗi lần làm chưa đạt không chỉ là một bài học kỹ thuật mà còn là bài toán về chi phí.
Nhưng chính những lần chưa đạt ấy giúp người làm nghề nhận ra rằng sản xuất thực phẩm không có chỗ cho sự chủ quan. Chỉ một thay đổi về nguyên liệu, định lượng, nhiệt độ hay thời gian chế biến cũng có thể tác động đến thành phẩm. Kinh nghiệm cá nhân vì thế phải dần được chuyển thành quy trình có thể kiểm soát và lặp lại.
Đây cũng là điểm mà tư duy của một người từng làm ngân hàng bắt đầu gặp nhau với nghề sản xuất. Nếu trước đây các con số trên bảng tính phản ánh dòng tiền, chi phí và hiệu quả, thì nay từng nguyên liệu, từng thiết bị và từng mẻ sản phẩm cũng phải được tính toán. Tuy nhiên, kinh nghiệm quản lý không thể thay thế kỹ năng nghề. Anh Hưng vẫn phải trực tiếp làm, quan sát, thử nghiệm và sửa sai. Từ đó, những gì tưởng như chỉ là một công việc sản xuất thủ công dần trở thành một bài toán quản trị chất lượng.
Tìm thị trường từ những nhu cầu rất đời thường
Trong một thị trường đã có nhiều sản phẩm giò chả, câu hỏi với Châu Anh Foods không chỉ là “làm gì” mà quan trọng hơn là làm cho ai và giải quyết nhu cầu nào của khách hàng.
Bên cạnh các sản phẩm giò chả truyền thống, cơ sở phát triển thêm những sản phẩm từ gà và cá, trong đó có chả ức gà nấm hương và chả cá thì là. Chả ức gà nấm hương hướng tới những người tập luyện thể thao, quan tâm đến thành phần bữa ăn hoặc muốn có thêm lựa chọn từ nguyên liệu ức gà; chả cá thì là hướng tới nhu cầu bữa ăn gia đình, đề cao sự thuận tiện nhưng vẫn giữ hương vị quen thuộc.
Anh Lưu Xuân Hưng trực tiếp tham gia làm các công đoạn để cho ra một sản phẩm chất lượng cao.
Điều đáng chú ý ở đây không nằm ở việc những nguyên liệu này mới hay lạ. Gà, cá hay thịt lợn vốn là những nguyên liệu rất quen thuộc. Giá trị nằm ở cách người sản xuất nhìn vào nhu cầu thị trường để tạo ra một sản phẩm phù hợp hơn với từng nhóm khách hàng. Một người tập luyện có nhu cầu thay đổi cách sử dụng ức gà; một gia đình bận rộn cần một món ăn thuận tiện; từ những nhu cầu rất nhỏ ấy, sản phẩm mới có lý do để tồn tại trên thị trường.
Anh Hưng gọi định hướng của mình bằng thông điệp “Ăn Lành – Sống Khỏe”. Nhưng trong kinh doanh thực phẩm, một thông điệp chỉ có giá trị khi được chứng minh bằng sản phẩm. Điều đó đòi hỏi cơ sở phải duy trì sự nhất quán từ nguyên liệu, chế biến, bảo quản đến chất lượng thành phẩm. Niềm tin của người tiêu dùng, xét cho cùng, không được tạo dựng bằng một câu khẩu hiệu mà bằng trải nghiệm lặp lại qua từng lần mua hàng.
Giá trị của nông sản không nên dừng lại ở cánh đồng
Từ câu chuyện của Châu Anh Foods, một vấn đề rộng hơn của kinh tế nông thôn cũng được đặt ra làm thế nào để giá trị của nông sản được giữ lại nhiều hơn ngay tại địa phương?
Một con gà, con cá hay một cân thịt khi bán dưới dạng nguyên liệu mới chỉ mang giá trị của sản phẩm đầu vào. Khi được lựa chọn, chế biến, đóng gói, bảo quản, xây dựng thương hiệu và đưa đến tay người tiêu dùng, giá trị của sản phẩm được tạo thêm bởi công nghệ, kỹ thuật, lao động và năng lực tổ chức thị trường.
Tất nhiên, quá trình gia tăng giá trị ấy không tự nhiên xuất hiện. Người sản xuất phải đầu tư thiết bị, học nghề, kiểm soát chất lượng, đáp ứng các yêu cầu về an toàn thực phẩm và quan trọng nhất là tìm được đầu ra. Chế biến chỉ thực sự có ý nghĩa kinh tế khi sản phẩm làm ra có người mua và chất lượng đủ ổn định để giữ khách hàng.
Châu Anh Foods hiện sử dụng các nguyên liệu chính gồm gà, cá và thịt lợn, trong đó có nguồn nguyên liệu được thu mua tại địa phương. Cơ sở hiện có 6 lao động, đều là người địa phương. Theo anh Hưng, năng lực sản xuất hiện đạt khoảng 600 kg/ngày, trong khi sản lượng bán thực tế khoảng 100 kg/ngày. Những con số này cho thấy dư địa sản xuất vẫn còn, nhưng đồng thời cũng chỉ ra bài toán lớn hơn phía trước thị trường mới là yếu tố quyết định khả năng mở rộng của một cơ sở sản xuất.
Sản xuất được 600 kg mỗi ngày không đồng nghĩa với việc thị trường có thể hấp thụ 600 kg. Khoảng cách giữa năng lực sản xuất và năng lực bán hàng chính là khoảng cách mà Châu Anh Foods cần tiếp tục thu hẹp bằng sản phẩm, thương hiệu, phân phối và niềm tin của khách hàng.
Ở quy mô hiện tại, hiệu quả của cơ sở không chỉ nằm ở những sản phẩm được bán ra mà còn ở việc tạo thêm công việc cho người dân địa phương và từng bước hình thành một chuỗi giá trị nhỏ từ nguyên liệu đến sản phẩm tiêu dùng. Đó cũng là một hướng đi đáng chú ý đối với kinh tế nông thôn: thay vì chỉ bán nguyên liệu, địa phương có thể từng bước tham gia sâu hơn vào khâu chế biến và thị trường.
OCOP là cơ hội, nhưng thị trường mới là phép thử
Hiện Châu Anh Foods đang hoàn thiện hồ sơ, đề án để trình cấp có thẩm quyền xem xét các sản phẩm chủ lực tham gia chương trình OCOP – Mỗi xã một sản phẩm. Với một cơ sở mới hình thành, đây có thể là thêm một cơ hội để chuẩn hóa sản phẩm, hoàn thiện hồ sơ, bao bì, thông tin sản phẩm và tổ chức sản xuất, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận thị trường.
Tuy nhiên, một sự công nhận, nếu đạt được, không thể thay thế cho năng lực kinh doanh thực tế. Sau mỗi danh hiệu hay chứng nhận vẫn là những câu hỏi căn bản của thị trường: sản phẩm có ổn định không, giá có phù hợp không, bảo quản thế nào, giao hàng ra sao và khách hàng có quay lại mua lần thứ hai hay không.
Bởi vậy, với Châu Anh Foods, hướng tới OCOP nên được nhìn như một bước trong quá trình hoàn thiện sản phẩm và mở rộng thị trường, chứ không phải đích đến cuối cùng. Giá trị của một sản phẩm cuối cùng vẫn được quyết định ở chỗ nó có tạo được niềm tin và lựa chọn thực sự từ người tiêu dùng hay không.
Đó cũng là bài toán không riêng của Châu Anh Foods mà của nhiều cơ sở khởi nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp, thực phẩm: làm thế nào để câu chuyện về quê hương, nguyên liệu địa phương và sản phẩm truyền thống được chuyển hóa thành giá trị kinh tế bền vững. Câu trả lời không nằm ở việc kể câu chuyện hay đến đâu, mà ở khả năng biến câu chuyện ấy thành một sản phẩm có chất lượng, có thị trường và có sức sống lâu dài.
Trở về quê, nhưng không trở lại cách làm cũ
Điều đáng chú ý trong hành trình của Lưu Xuân Hưng không chỉ là việc một người rời ngành ngân hàng để làm thực phẩm. Quan trọng hơn là cách anh mang theo tư duy của một người từng làm việc trong môi trường tài chính để bước vào một lĩnh vực hoàn toàn khác, đồng thời chấp nhận học lại nghề từ những điều căn bản nhất.
Từ những tính toán về chi phí đến từng mẻ sản phẩm, từ câu hỏi trong căn bếp gia đình đến việc xây dựng một cơ sở sản xuất, hành trình ấy cho thấy khởi nghiệp ở nông thôn không nhất thiết phải bắt đầu bằng những dự án lớn. Đôi khi, điểm khởi đầu chỉ là nhận ra một nhu cầu có thật, tìm cách giải quyết nhu cầu ấy bằng sản phẩm phù hợp và kiên trì hoàn thiện qua từng ngày.
Châu Anh Foods hiện vẫn ở chặng đầu của hành trình. Phía trước là bài toán mở rộng thị trường, hoàn thiện sản phẩm, xây dựng thương hiệu và chuẩn bị cho những bước phát triển tiếp theo. Những con số về công suất và sản lượng bán hiện tại cho thấy dư địa còn lớn, nhưng cũng nhắc người làm kinh doanh rằng sản xuất và thị trường phải đi cùng nhau. Một cơ sở có thể bắt đầu từ niềm tin, nhưng chỉ có thể đi xa bằng chất lượng ổn định và khả năng đáp ứng thị trường.
Trên mảnh đất Kỳ Ngãi, giấc mơ “Ăn Lành - Sống Khỏe” của anh Hưng bắt đầu từ một mong muốn rất giản dị: làm ra những sản phẩm mà trước hết chính gia đình mình có thể yên tâm sử dụng. Từ mong muốn ấy, một công việc được hình thành, người lao động địa phương có thêm việc làm và những nguyên liệu quen thuộc có thêm một cơ hội để đi xa hơn dưới dạng sản phẩm chế biến.
Có lẽ, giá trị lớn nhất của một cuộc trở về không nằm ở việc rời bỏ thành phố để tìm một cuộc sống khác, mà ở khả năng mang những gì đã học được trở về quê hương và biến chúng thành một giá trị mới. Với Lưu Xuân Hưng, hành trình ấy mới chỉ bắt đầu; nhưng từ những mẻ hàng đầu tiên đến kế hoạch mở rộng thị trường, một cách làm kinh tế đang dần được định hình bắt đầu từ nhu cầu thực, làm thật sản phẩm, tạo giá trị từ nguyên liệu và để thị trường trả lời bằng sự lựa chọn của người tiêu dùng./.
LƯU VĂN THỌ