Xu hướng gia tăng giá trị thương mại thay vì sản lượng thô
Giai đoạn 2021-2025 chứng kiến những chuyển biến rõ nét trong cơ cấu xuất khẩu của ngành rau quả Việt Nam khi giá trị kim ngạch tăng trưởng nhanh hơn so với khối lượng sản phẩm. Số liệu thống kê chỉ ra rằng sản lượng rau quả xuất khẩu năm 2021 đạt 4,63 triệu tấn và đến năm 2025 đạt 4,84 triệu tấn, tương đương mức tăng khoảng 4,5%. Trong khi đó, kim ngạch xuất khẩu toàn ngành trong cùng giai đoạn đã bứt tốc từ 3,5 tỷ USD lên 8,5 tỷ USD, ghi nhận mức tăng hơn 140%.
Giá trị thu về trên mỗi tấn sản phẩm cũng ghi nhận mức cải thiện đáng kể, từ khoảng 765 USD/tấn năm 2021 lên thành 1.756 USD/tấn vào năm 2025, tương đương mức tăng hơn 2,3 lần. Sự chênh lệch giữa hai tốc độ tăng trưởng này cho thấy ngành rau quả đang chuyển dần từ mô hình mở rộng sản lượng sang tập trung tối ưu hóa giá trị kinh tế trên từng đơn vị nông sản.
Theo đánh giá từ các cơ quan quản lý chuyên ngành, rau quả hiện là nhóm ngành sở hữu tốc độ tăng trưởng kim ngạch nhanh nhất trong lĩnh vực trồng trọt. Kết quả này có được từ nỗ lực chuyển đổi cơ cấu cây trồng tại địa phương, thay thế các diện tích kém hiệu quả bằng nhóm cây ăn trái có giá trị kinh tế cao trên mỗi héc-ta. Tuy nhiên, việc sản xuất cũng đối mặt với thách thức lớn khi mô hình xem trọng diện tích và số lượng không còn phù hợp với bối cảnh mới. Các thị trường nhập khẩu lớn trên thế giới đang liên tục nâng cao rào cản kỹ thuật, yêu cầu khắt khe hơn về truy xuất nguồn gốc vùng trồng, quy trình đóng gói và kiểm soát mức độ phát thải môi trường trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Áp lực này buộc các nông hộ và doanh nghiệp phải từng bước nâng cấp nền tảng thâm canh để giữ vững năng lực cạnh tranh.
Ứng dụng khoa học công nghệ vào quy trình thâm canh diện tích lớn
Thực tế thị trường cho thấy những đơn vị chủ động đầu tư vào công nghệ và thiết lập được chuỗi liên kết khép kín đều đạt hiệu quả thương mại ổn định tại các thị trường quốc tế. Ví dụ như sản phẩm chuối của Công ty Cổ phần Nông nghiệp U&I hiện đã tiếp cận thành công hệ thống phân phối của Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Singapore, Nga và các quốc gia khu vực Trung Đông. Trên quy mô hơn 1.500 héc-ta canh tác, doanh nghiệp đã vận hành hệ sinh thái nông nghiệp công nghệ cao theo hướng sinh học, tích hợp giải pháp tự động hóa tưới tiêu và ứng dụng cảm biến IoT để nâng cao năng suất đồng thời kiểm soát tác động môi trường. Việc tập trung nghiên cứu từ khâu chọn tạo giống đã giúp đơn vị sản xuất được giống chuối có khả năng chống chịu bệnh Panama đạt từ 95% đến 98%, tạo nền tảng vững chắc cho vùng nguyên liệu.
Bên cạnh mặt hàng chuối, các sản phẩm trái cây chủ lực khác như sầu riêng và thanh long cũng ghi nhận những kết quả xuất khẩu khả quan nhờ đáp ứng tốt các bộ tiêu chuẩn kiểm dịch thực vật. Trong giai đoạn 2021-2025, sầu riêng Việt Nam đã được xuất khẩu sang hơn 28 quốc gia với khối lượng đạt 3 triệu tấn quả tươi và gần 190 tấn phân khúc đông lạnh. Đối với mặt hàng thanh long, sản lượng tiếp cận thị trường quốc tế đạt gần 7 triệu tấn tại 46 quốc gia và vùng lãnh thổ. Những thông số thực tế này phản ánh sự chuyển dịch từ tư duy sản xuất nông nghiệp thuần túy sang tư duy kinh tế nông nghiệp, trong đó chất lượng trở thành yếu tố cốt lõi quyết định sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên bản đồ thương mại toàn cầu.
Lợi thế địa lý và chiến lược khai thác dư địa thị trường Trung Quốc
Trong bối cảnh chuỗi cung ứng nông sản toàn cầu chịu ảnh hưởng từ các biến động địa chính trị tại một số khu vực làm gia tăng chi phí logistics đường biển, thị trường Trung Quốc tiếp tục khẳng định vị trí chiến lược đối với ngành rau quả Việt Nam. Vị trí địa lý cận kề cùng năng lực cung ứng bổ trợ lẫn nhau giúp hai quốc gia tối ưu hóa đáng kể chi phí vận chuyển và bảo toàn chất lượng nông sản tươi. Hiện tại, thị trường Trung Quốc chiếm từ 50% đến 60% thị phần xuất khẩu rau quả của Việt Nam, có những giai đoạn cao điểm lên tới 70%. Sự phát triển của tầng lớp trung lưu tại các đô thị lớn của Trung Quốc đang thúc đẩy nhu cầu tiêu thụ nông sản chất lượng cao, an toàn sinh học, mang lại dư địa phát triển lớn cho các doanh nghiệp xuất khẩu nếu đáp ứng được các tiêu chuẩn kỹ thuật.
Dư địa khai thác tại thị trường tỷ dân này vẫn còn rất lớn khi nông sản Việt Nam mới chỉ tập trung chủ yếu ở các tỉnh phía nam và vùng duyên hải, trong khi nhiều khu vực sâu trong nội địa Trung Quốc chưa được tiếp cận rộng rãi. Thống kê trong 5 tháng đầu năm 2025, xuất khẩu rau quả sang thị trường này vượt ngưỡng 1 tỷ USD, với đóng góp chủ lực từ mặt hàng sầu riêng. Dự kiến kim ngạch sẽ tiếp tục tăng nhanh khi các vùng trồng lớn tại Đông Nam Bộ và Tây Nguyên bước vào vụ thu hoạch rộ kéo dài đến tháng 9. Sự cải thiện về chất lượng sản xuất và việc ký kết các nghị định thư xuất khẩu chính ngạch, như đối với mặt hàng bưởi da xanh, đang giúp trái cây Việt Nam chuyển dịch từ hình thức thương mại biên giới sang đưa hàng trực tiếp lên kệ của các hệ thống bán lẻ và siêu thị lớn tại Trung Quốc.
Để thúc đẩy dòng chảy thương mại này, phía Trung Quốc cũng đang tăng cường ứng dụng công nghệ vào quy trình kiểm soát chất lượng và tối ưu hóa thủ tục kiểm dịch tại cửa khẩu nhằm rút ngắn thời gian thông quan. Mục tiêu đặt ra là hỗ trợ các sản phẩm rau quả sau khi thu hái tại nhà vườn Việt Nam có thể tiếp cận hệ thống phân phối nội địa của nước bạn trong thời gian ngắn nhất. Việc chủ động phối hợp, tận dụng hạ tầng logistics hiện đại và năng lực phân phối của các đối tác nhập khẩu sẽ giúp ngành rau quả Việt Nam xây dựng được chuỗi giá trị nông sản bền vững, hiệu quả trước các biến động của thị trường toàn cầu.
Bảo An