Từ cây chè bị lãng quên đến sản phẩm 5 sao quốc gia
Ngày 21/4/2026, chè Shan tuyết Hồng Thái (Tuyên Quang) chính thức được công nhận đạt chuẩn OCOP 5 sao quốc gia. Đây là một cột mốc quan trọng, đánh dấu bước chuyển từ sản phẩm địa phương sang một mặt hàng có khả năng tham gia thị trường rộng hơn.
Trước đó, trong ký ức của nhiều người dân địa phương, chè Shan tuyết chỉ đơn thuần là thứ cây “có cũng được, không có cũng không sao”. Lá chè được hái về sao thủ công để uống, không tạo ra giá trị kinh tế đáng kể. Thậm chí, đã có giai đoạn những cây chè cổ thụ hàng trăm năm tuổi bị chặt bỏ, bán với giá vài trăm nghìn đồng, ngang giá củi rừng.
Bước ngoặt chỉ thực sự đến khi Hợp tác xã Sơn Trà được thành lập vào năm 2018, với khát vọng của những người con địa phương muốn “đánh thức” giá trị cây chè bản địa. Trong hành trình này, anh Đặng Ngọc Phố, Chủ nhiệm Hợp tác xã, là người giữ vai trò trung tâm.
Ít ai biết, trước khi gắn bó với cây chè, anh từng làm nhiều nghề và trải qua không ít thất bại, có thời điểm rơi vào cảnh trắng tay. Quyết định trở về quê hương để khởi nghiệp từ chè Shan tuyết vì thế không phải là lựa chọn an toàn, mà là một bước đi nhiều rủi ro, đặt cược vào chính đặc sản bản địa vốn chưa được thị trường định giá đúng.
Những năm đầu, thị trường gần như không phản hồi. Sản phẩm “cho không ai lấy, bán không ai mua”. Dòng tiền đứt gãy, áp lực tài chính buộc anh phải vay mượn, thậm chí bán tài sản để duy trì sản xuất. Nhưng chính trong giai đoạn khó khăn nhất, hướng đi của Hợp tác xã lại dần định hình rõ nét: không chạy theo sản lượng, không thỏa hiệp với chất lượng.
Định vị lại giá trị: Từ sản phẩm thô sang phân khúc cao cấp
Hiện nay, Hợp tác xã Sơn Trà đã phát triển vùng nguyên liệu 64 ha, trong đó có 29 ha chè cổ thụ hàng trăm năm tuổi. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng câu chuyện “trà cổ thụ” – một yếu tố có giá trị cao trên thị trường trà cao cấp.
Chiến lược cốt lõi nằm ở mô hình “3 không”, không thuốc bảo vệ thực vật, không phân bón vô cơ, không hương liệu. Đây không chỉ là tiêu chuẩn sản xuất, mà là cách định vị sản phẩm trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến tính tự nhiên và an toàn. Song song, quy trình chế biến được giữ lại phần “hồn” thủ công của người Dao, nhưng có sự kiểm soát chặt chẽ hơn bằng công nghệ. Từ làm héo, diệt men, vò, sấy đến công đoạn “quay hương”, mỗi bước đều đòi hỏi độ chính xác cao. Người làm chè không chỉ “làm” mà phải “cảm”, canh nhiệt bằng tay, chờ đúng thời điểm hương trà “lặn rồi tỏa lại” mới kết thúc quá trình. Đây chính là yếu tố tạo nên sự khác biệt mà công nghiệp hóa thuần túy khó thay thế.
Kết quả là giá trị sản phẩm được nâng lên đáng kể. Từ một loại chè gần như vô danh, nay các dòng cao cấp có thể đạt mức giá hàng triệu đồng mỗi kg, hướng đến phân khúc quà tặng và xuất khẩu.
Giá trị của chè Shan tuyết Hồng Thái không dừng lại ở giá bán. Tại các thôn như Pắc Khoang, Khâu Tràng, cây chè đang trở thành trụ cột sinh kế. Trong mùa thu hái cao điểm, một lao động có thể đạt thu nhập từ 300.000 đến 700.000 đồng mỗi ngày. Với những hộ sở hữu từ 1–3 ha chè, thu nhập hàng năm dao động từ 60 đến trên 100 triệu đồng - mức đáng kể tại khu vực miền núi. Quan trọng hơn, dòng tiền ổn định đã tạo ra thay đổi về cấu trúc xã hội. Nhiều gia đình có điều kiện cho con em học đại học, thậm chí du học, điều trước đây gần như ngoài tầm với.
Không dừng ở nông nghiệp, chè Shan tuyết còn mở ra hướng phát triển du lịch trải nghiệm. Những đồi chè cổ thụ, hoạt động hái chè trong sương sớm, hay quy trình sao chè thủ công đang trở thành “tài nguyên du lịch mềm”. Du khách không chỉ mua sản phẩm, mà tham gia vào toàn bộ hành trình làm trà, từ đó gia tăng giá trị trải nghiệm và kéo dài chuỗi chi tiêu. Một mô hình kinh tế đang dần hình thành: nông nghiệp – chế biến – du lịch – văn hóa. Đây là cấu trúc hiếm thấy ở quy mô địa phương, nhưng lại là hướng đi bền vững trong dài hạn.
OCOP 5 sao: Danh hiệu hay điểm khởi đầu?
Theo đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường Tuyên Quang, việc chè Shan tuyết Hồng Thái đạt OCOP 5 sao không chỉ là thành tích của một hợp tác xã, mà còn góp phần định vị lại ngành chè địa phương. Đến nay, toàn tỉnh đã có 3 sản phẩm trà đạt chuẩn OCOP 5 sao, tạo nền tảng để xây dựng thương hiệu chè Tuyên Quang theo hướng chất lượng cao. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là: OCOP 5 sao có phải đích đến?
Trong bối cảnh thị trường trà cao cấp ngày càng cạnh tranh, chứng nhận chỉ là “tấm vé vào cửa”. Giá trị thực sự nằm ở khả năng duy trì chất lượng, kể được câu chuyện sản phẩm và mở rộng thị trường một cách bền vững. Hành trình của chè Shan tuyết Hồng Thái cho thấy một quy luật rõ ràng: tài nguyên bản địa chỉ thực sự có giá trị khi được nhìn nhận lại bằng tư duy thị trường.
Từ một cây chè bị lãng quên, thậm chí bị chặt bỏ, đến sản phẩm đạt chuẩn quốc gia, câu chuyện này không chỉ là thành công của riêng Hồng Thái. Nó mở ra một hướng đi cho nhiều vùng nguyên liệu khác: thay vì tìm kiếm sản phẩm mới, hãy bắt đầu từ chính những gì đang bị xem nhẹ.
Giữa mênh mông núi rừng, những tán chè cổ thụ vẫn tiếp tục sinh trưởng. Nhưng lần này, chúng không còn đứng yên trong giá trị cũ. Chúng đang trở thành một phần của chuỗi giá trị mới – nơi mỗi chén trà không chỉ mang hương vị, mà còn mang theo một mô hình phát triển kinh tế đang dần hình thành ở vùng cao Việt Nam.