Trong bức tranh thương mại toàn cầu đầy biến động, chè Việt Nam đang đứng trước một ngã rẽ quan trọng. Những số liệu xuất khẩu mới nhất cho thấy, nếu không kịp thời đa dạng hóa thị trường, ngành chè có nguy cơ bị tụt lại trong cuộc cạnh tranh khốc liệt với các cường quốc chè như Ấn Độ, Sri Lanka hay Kenya. Ngược lại, nếu tận dụng tốt cơ hội mở cửa từ các hiệp định thương mại tự do và sự trỗi dậy của những thị trường mới, chè Việt hoàn toàn có thể khẳng định vị thế trên bản đồ trà thế giới.
Trong bảy tháng đầu năm 2025, Việt Nam đã xuất khẩu hơn 71 nghìn tấn chè, mang về giá trị gần 121 triệu USD.
Xuất khẩu suy giảm – Lời cảnh tỉnh từ những con số
Theo thống kê từ Cục Hải quan, bảy tháng đầu năm 2025, Việt Nam xuất khẩu hơn 71 nghìn tấn chè, trị giá gần 121 triệu USD. So với cùng kỳ 2024, con số này giảm gần 9% cả về lượng lẫn giá trị. Đặc biệt, giá xuất khẩu bình quân chỉ đạt khoảng 1.685 USD/tấn, thấp hơn nhiều so với mức trung bình của các đối thủ trong khu vực.
Nguyên nhân không chỉ đến từ sự sụt giảm nhu cầu ở nhiều thị trường truyền thống mà còn từ việc cạnh tranh ngày càng gay gắt về giá. Chẳng hạn, tại Pakistan, thị trường chiếm tới gần một nửa kim ngạch chè Việt, sản lượng xuất khẩu tăng nhưng giá trị lại giảm. Điều này cho thấy doanh nghiệp Việt buộc phải “hy sinh” lợi nhuận để giữ thị phần. Về dài hạn, đây là hướng đi đầy rủi ro.
Những tín hiệu tích cực từ thị trường mới
Trong bức tranh có phần ảm đạm đó, vẫn xuất hiện những gam màu sáng. Nhiều thị trường mới như Iraq, Ấn Độ, Nga, Philippines hay Đài Loan đã ghi nhận mức tăng trưởng ấn tượng. Chỉ riêng Ấn Độ, quốc gia vốn là một trong những cường quốc sản xuất trà, lại nhập khẩu chè Việt với tốc độ tăng tới hơn 500% so với cùng kỳ.
Sự trỗi dậy của các thị trường mới cho thấy chiến lược đa dạng hóa đã bắt đầu phát huy hiệu quả. Nó chứng minh rằng, khi không quá phụ thuộc vào một vài “đầu ra” quen thuộc, chè Việt vẫn có thể tìm thấy cơ hội ở những phân khúc ngách, nơi nhu cầu chưa được khai thác hết hoặc có xu hướng chuyển dịch.
Đa dạng hóa – Bài toán sống còn
Trong kinh tế học, sự phụ thuộc quá lớn vào một thị trường được xem là rủi ro hệ thống. Chỉ cần một biến động nhỏ từ phía đối tác như thay đổi thuế quan, biến động chính trị hay thay đổi thị hiếu sẽ dẫn đến toàn bộ chuỗi giá trị có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Với chè Việt, thực tế đã chứng minh điều này. Việc phụ thuộc vào Pakistan trong nhiều năm khiến ngành chè rơi vào thế bị động khi giá xuất khẩu sụt giảm.
Đa dạng hóa thị trường không chỉ đơn thuần là tìm thêm khách hàng mới, mà còn là chiến lược phân tán rủi ro, nâng cao giá trị thương hiệu và tạo dư địa phát triển bền vững. Mỗi thị trường đều có những yêu cầu riêng, từ chất lượng, mẫu mã, tiêu chuẩn an toàn thực phẩm cho đến yếu tố văn hóa tiêu dùng. Việc đáp ứng đa dạng yêu cầu ấy sẽ buộc ngành chè phải cải tiến liên tục, qua đó nâng tầm năng lực cạnh tranh.
Cơ hội từ các hiệp định thương mại
Điểm tựa lớn nhất cho quá trình đa dạng hóa hiện nay chính là hệ thống hiệp định thương mại tự do mà Việt Nam đã ký kết. Trong đó, EVFTA được xem là “cánh cửa vàng” mở ra thị trường châu Âu, nơi tiêu thụ trà đang ngày càng gắn liền với xu hướng sống lành mạnh và tiêu dùng bền vững.
Nhờ EVFTA, hơn 92% dòng thuế đối với hàng hóa Việt Nam vào EU đã về mức 0%. Bên cạnh đó, EU cũng đang điều chỉnh chính sách thương mại theo hướng cân bằng, tạo điều kiện nhập khẩu thêm nông sản từ các đối tác tin cậy. Đây là cơ hội để chè Việt bước chân vào một sân chơi lớn, dù không dễ dàng nhưng đầy tiềm năng.
Ngoài châu Âu, các FTA khác với Hàn Quốc, Nhật Bản, ASEAN hay CPTPP cũng mở ra nhiều cánh cửa. Mỗi hiệp định không chỉ là ưu đãi về thuế quan mà còn tạo cơ chế bảo hộ thương mại, giúp sản phẩm chè Việt có lợi thế cạnh tranh so với các nước chưa có hiệp định.
Điều kiện để chinh phục thị trường mới
Đa dạng hóa thị trường chỉ có ý nghĩa khi sản phẩm đáp ứng được yêu cầu khắt khe của người tiêu dùng. Với chè, điều này đồng nghĩa với việc nâng cao chất lượng, đảm bảo an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc rõ ràng và hướng tới sản xuất bền vững.
Chè hữu cơ, chè đặc sản vùng cao như Shan Tuyết, chè xanh chất lượng cao… chính là những dòng sản phẩm có khả năng tạo khác biệt. Nếu được đầu tư bài bản về thương hiệu, bao bì và câu chuyện sản phẩm, những sản phẩm này hoàn toàn có thể chinh phục phân khúc cao cấp tại châu Âu hay Nhật Bản.
Song song với đó, doanh nghiệp cần chủ động tham gia các sàn thương mại điện tử quốc tế, xây dựng kênh phân phối hiện đại thay vì chỉ dựa vào thương lái truyền thống. Chuyển đổi số trong nông nghiệp và marketing quốc tế sẽ là chìa khóa để chè Việt hiện diện nhiều hơn trên bản đồ thương mại toàn cầu.
Không chỉ là lựa chọn, mà là tất yếu
Ngành chè Việt Nam đang đứng trước một ngưỡng cửa mới. Nếu chỉ bám víu vào một vài thị trường quen thuộc, nguy cơ tụt hậu và mất dần vị thế là khó tránh khỏi. Ngược lại, nếu quyết tâm đa dạng hóa, khai thác triệt để các FTA và đầu tư vào chất lượng, chè Việt hoàn toàn có thể bứt phá, không chỉ giữ vững thị phần mà còn vươn lên thành thương hiệu mạnh.
Đa dạng hóa thị trường vì thế không chỉ là một lựa chọn khôn ngoan, mà chính là con đường sống còn của chè Việt trong kỷ nguyên hội nhập và cạnh tranh toàn cầu.