Báu vật giữa sương mù và nỗ lực khoanh vùng bảo vệ
Tại các rẻo cao thuộc thôn Má Lầu và Má Là, nằm trên đỉnh núi cao 1.911 m của xã Lũng Cú, quần thể chè Shan tuyết cổ thụ từ bao đời nay vẫn bám rễ sâu vào các hốc đá tai mèo để sinh trưởng. Trong điều kiện khí hậu quanh năm mây mù bao phủ, chênh lệch nhiệt độ ngày đêm lớn và độ ẩm cao, từng búp chè tích tụ lớp lông tơ trắng muốt như tuyết cùng hàm lượng vi chất đậm đặc. Dù gắn bó với đời sống đồng bào qua nhiều thế hệ, nguồn tài nguyên di sản này từng bị thu hái tùy tiện theo thói quen tự nhiên, thiếu sự chăm sóc khoa học khiến không ít cây đứng trước nguy cơ suy kiệt và thoái hóa giống.
Nhận thức rõ giá trị của nguồn tài nguyên đặc hữu không thể thay thế, chính quyền địa phương đã bắt đầu triển khai các biện pháp bảo vệ mang tính pháp lý và kỹ thuật đồng bộ theo văn bản chỉ đạo số 4209 của cơ quan quản lý cấp tỉnh. Trọng tâm của chiến lược này là tổ chức lực lượng kiểm lâm phối hợp cùng chính quyền cơ sở trực tiếp băng rừng, khảo sát thực địa để lập hồ sơ theo dõi cho từng cây chè đầu dòng.
Việc khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt không chỉ nhằm giữ gìn nguồn gen thực vật bản địa quý hiếm trước nguy cơ bị xâm hại, mà còn là bước đi nền tảng để thiết lập một quy chuẩn quản lý khoa học. Bảo tồn không đồng nghĩa với việc cấm đoán hay đóng khung tài nguyên trong rừng sâu, mà là tiền đề bắt buộc để biến di sản sinh thái thành một tài sản kinh tế bền vững cho người dân địa phương.
Nút thắt lớn nhất của ngành chè vùng cao xưa nay luôn nằm ở khâu chế biến sau thu hoạch. Trước đây, bà con dân tộc thiểu số chủ yếu thu hái búp chè về sao thủ công trên những chiếc chảo gang đun củi, nhiệt độ không đồng đều khiến thành phẩm dễ bị khét, cánh chè gãy vụn và hương vị biến đổi thất thường giữa các mẻ. Phương thức làm ăn nhỏ lẻ, tự phát này khiến chè Shan tuyết cổ thụ dù có phẩm chất nguyên liệu tuyệt hảo vẫn bị thương lái xếp vào nhóm hàng thô, bán với mức giá bèo bọt và hoàn toàn vắng bóng trên thị trường tiêu dùng cao cấp.
Để giải bài toán giá trị gia tăng, địa phương đã kết nối các hộ canh tác với hợp tác xã để xây dựng xưởng chế biến ngay tại chân vùng nguyên liệu. Việc đầu tư hệ thống máy móc kiểm soát nhiệt độ, quy trình làm héo, vò và sấy đạt chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm giúp hình thành đa dạng dòng sản phẩm từ bạch trà, hồng trà đến trà xanh truyền thống. Công nghệ chế biến đồng bộ không chỉ giữ trọn hương vị thanh ngọt tự nhiên của búp chè ngậm sương, mà còn nâng giá trị thành phẩm lên gấp nhiều lần, mở đường thâm nhập vào phân khúc quà tặng cao cấp.
Đào tạo thế hệ trẻ và tư duy làm kinh tế số
Song song với việc nâng cấp nhà xưởng, công tác đào tạo nhân lực được đẩy mạnh nhằm thay đổi tư duy sản xuất manh mún. Người dân được hướng dẫn kỹ thuật đốn tỉa tạo tán, phòng trừ sâu bệnh bằng biện pháp sinh học và thu hái vào sáng sớm để bảo đảm độ tươi nguyên cho búp chè.
Đặc biệt, lực lượng thanh niên bản địa được định hướng trở thành hạt nhân tiếp nối trong việc phát triển kinh tế gia đình. Thay vì rời quê tìm việc xa, người trẻ được trang bị kiến thức về văn hóa trà đạo, kỹ năng phục vụ du khách và ứng dụng mạng xã hội cùng các sàn thương mại điện tử để quảng bá sản phẩm. Việc trực tiếp đưa hình ảnh nương chè cổ thụ và quy trình sao trà thủ công lên không gian số giúp nông sản Lũng Cú tiếp cận thẳng thị trường đô thị lớn, xóa bỏ khâu trung gian và giữ lại lợi nhuận cao nhất cho người lao động.
Bên cạnh thương mại hóa búp trà, việc gắn vùng chè cổ thụ với du lịch cộng đồng đang mở ra hướng đi đột phá. Du khách đến với địa đầu Tổ quốc không chỉ dừng lại ở việc tham quan các cột mốc hành chính, mà còn tìm kiếm trải nghiệm đi bộ dưới tán rừng nguyên sinh, tự tay hái búp non và tham gia các công đoạn chế biến thủ công bên bếp lửa cùng người bản địa.
Khoảnh khắc thưởng thức chén trà nóng thơm ngát giữa biển mây bồng bềnh mang lại dấu ấn khó quên, giúp kéo dài thời gian lưu trú và tăng mức chi tiêu của du khách. Khi cây chè được khoác lên tấm áo văn hóa và trải nghiệm sinh thái, giá trị kinh tế thu về không dừng lại ở mỗi kilôgam trà khô, mà lan tỏa sang toàn bộ hệ sinh thái dịch vụ lưu trú và ẩm thực kèm theo.
Giữ vững bản sắc và bài toán phát triển bền vững nơi phên dậu
Hành trình nâng tầm cây chè Shan tuyết cổ thụ ở Lũng Cú đang mở ra một mô hình sinh kế đầy triển vọng, chứng minh rằng sự khắc nghiệt của địa hình núi đá hoàn toàn có thể chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh độc nhất nếu biết dựa vào tài nguyên bản địa. Tuy nhiên, bài toán phát triển trong dài hạn cũng đặt ra những thách thức không nhỏ về mặt quản trị. Sức hút thương mại ngày càng lớn rất dễ kéo theo nguy cơ khai thác kiệt quệ, tình trạng trà giả mạo nguồn gốc hoặc việc thương mại hóa quá mức làm phai nhạt nét mộc mạc của không gian văn hóa truyền thống.
Để bảo đảm thương hiệu chè nơi cực Bắc phát triển trường tồn, chính quyền và các đơn vị sản xuất cần kiên trì giữ vững nguyên tắc bảo tồn đi đôi với khai thác có chừng mực. Xây dựng chỉ dẫn địa lý, gắn mã QR truy xuất nguồn gốc đến từng gốc chè di sản và giữ vững kỷ luật trong quy trình chế biến hữu cơ là những hàng rào bảo vệ uy tín thương hiệu sống còn. Khi những gốc chè cổ thụ giữa núi đá tiếp tục được gìn giữ xanh tốt, nguồn thu nhập ổn định từ búp trà và dịch vụ du lịch sẽ là chỗ dựa kinh tế vững chãi nhất, giúp đồng bào các dân tộc yên tâm gắn bó với nương đồi, chung tay gìn giữ mảnh đất biên cương của đất nước.
Bảo An