Theo văn bản hợp nhất mới được Bộ Tài chính công bố, hành vi khai sai dẫn đến thiếu thuế có thể bị phạt 20% số tiền thuế thiếu hoặc 20% số tiền thuế được miễn, giảm, hoàn cao hơn quy định. Trong khi đó, hành vi trốn thuế bị xử phạt nặng hơn nhiều: từ 1 đến 3 lần số tiền thuế trốn, tùy theo tính chất, mức độ và tình tiết của từng vụ việc. Ngoài khoản tiền phạt, người nộp thuế còn buộc phải nộp đủ số tiền thuế trốn, tiền chậm nộp phát sinh và thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định.
Về nguyên tắc xác định mức phạt cụ thể, văn bản quy định mức phạt được tính bằng mức trung bình của khung tiền phạt áp dụng cho hành vi vi phạm. Nếu có một tình tiết giảm nhẹ, mức phạt được giảm 10% so với mức trung bình; ngược lại, một tình tiết tăng nặng sẽ làm mức phạt tăng thêm 10%. Trường hợp có từ hai tình tiết giảm nhẹ trở lên, mức phạt được áp dụng ở mức tối thiểu của khung; ngược lại, từ hai tình tiết tăng nặng trở lên thì áp dụng mức tối đa của khung phạt.
Hộ kinh doanh cần lưu ý: Trốn thuế có thể bị phạt gấp 3 lần số tiền trốn. (Ảnh minh hoạ)
Một điểm hộ kinh doanh cần đặc biệt lưu ý là nguyên tắc xử lý khi có nhiều hành vi vi phạm xảy ra trong cùng thời điểm. Chẳng hạn, nếu khai sai nhiều chỉ tiêu trên tờ khai thuế, chậm nộp nhiều hồ sơ khai thuế hoặc nhiều thông báo, báo cáo cùng loại về hóa đơn, người nộp thuế sẽ bị áp dụng mức phạt theo hành vi có khung tiền phạt cao nhất, thay vì cộng dồn phạt cho từng hành vi riêng lẻ. Tuy nhiên, trường hợp khai sai nhiều chỉ tiêu trên cùng một hồ sơ thuế mà hành vi đó vừa vi phạm thủ tục thuế, vừa dẫn đến thiếu thuế hoặc làm tăng số thuế được miễn, giảm, hoàn, người nộp thuế cũng chỉ bị xử phạt một hành vi với mức phạt tương ứng, tránh bị phạt chồng.
Văn bản cũng bổ sung quy định riêng cho các vi phạm có "quy mô lớn". Đối với một số hành vi vi phạm về hóa đơn, nếu số lượng hóa đơn vi phạm từ 10 số trở lên sẽ được xác định là vi phạm hành chính có quy mô lớn. Với hành vi trốn thuế, nếu số tiền thuế trốn từ 100 triệu đồng trở lên - trong trường hợp hồ sơ được chuyển để xử phạt vi phạm hành chính theo quy định - cũng được xác định là có quy mô lớn, kéo theo mức xử lý nghiêm khắc hơn.
Văn bản hợp nhất liệt kê cụ thể các trường hợp bị coi là sử dụng hóa đơn, chứng từ không hợp pháp hoặc sử dụng không hợp pháp hóa đơn, chứng từ, bao gồm: sử dụng hóa đơn giả; hóa đơn đã hết giá trị sử dụng; hóa đơn điện tử chưa đăng ký với cơ quan thuế; hóa đơn phản ánh giao dịch không có thật; hóa đơn ghi giá trị không đúng với giao dịch thực tế; hoặc sử dụng hóa đơn của tổ chức, cá nhân khác để hợp thức hóa hàng hóa, dịch vụ mua vào, bán ra.
Với hộ kinh doanh thuộc diện bắt buộc sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền - áp dụng theo Nghị định 70/2025/NĐ-CP với các hộ có doanh thu hàng năm từ 1 tỷ đồng trở lên trong lĩnh vực bán lẻ, ăn uống, khách sạn, vận tải hành khách, dịch vụ giải trí, dịch vụ cá nhân - việc không lập hóa đơn khi bán hàng, cung cấp dịch vụ có thể bị phạt từ 10 đến 20 triệu đồng. Lập hóa đơn sai thời điểm, sai loại hoặc không truyền dữ liệu về cơ quan thuế có thể bị phạt 4-8 triệu đồng; đã đăng ký nhưng không kết nối, truyền dữ liệu điện tử tới cơ quan thuế bị phạt 2-4 triệu đồng. Theo Nghị định 310/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ 16/1/2026, khung phạt chung với các vi phạm về lập hóa đơn đã được nâng lên 500.000 đồng đến 80 triệu đồng, thay vì mức trần 20 triệu đồng như trước.
Với các hành vi trốn thuế có tính chất, mức độ nghiêm trọng, đủ yếu tố cấu thành tội phạm theo Điều 200 Bộ luật Hình sự, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự thay vì chỉ xử phạt hành chính. Cá nhân trốn thuế từ 100 triệu đến dưới 300 triệu đồng, hoặc đã bị xử phạt hành chính về hành vi này mà còn vi phạm, có thể bị phạt tiền 100-500 triệu đồng hoặc phạt tù 3 tháng đến 2 năm. Với số tiền từ 300 triệu đến dưới 1 tỷ đồng hoặc có tình tiết lợi dụng chức vụ, quyền hạn, mức phạt có thể lên tới 500 triệu-1,5 tỷ đồng hoặc phạt tù 1-3 năm. Từ 1 tỷ đồng trở lên, khung hình phạt cao nhất là phạt tiền 1,5-4,5 tỷ đồng hoặc phạt tù 2-7 năm, kèm hình phạt bổ sung như phạt tiền thêm hoặc cấm đảm nhiệm chức vụ. Với pháp nhân thương mại vi phạm, ngoài phạt tiền còn có thể bị cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực hoặc cấm huy động vốn từ 1 đến 3 năm.
Bên cạnh việc quy định rõ chế tài xử phạt, Bộ Tài chính cũng đang đề xuất nâng ngưỡng doanh thu miễn thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân cho hộ kinh doanh lên 500 triệu đồng/năm, cao hơn nhiều so với ngưỡng 100 triệu đồng áp dụng trước đây, theo Công văn số 18491/BTC-CST ngày 28/11/2025. Nếu được thông qua, chính sách này được kỳ vọng giúp phần lớn hộ kinh doanh nhỏ, siêu nhỏ không phải nộp thuế, qua đó giảm bớt gánh nặng tuân thủ cho nhóm dễ bị tổn thương nhất, đồng thời để cơ quan thuế tập trung nguồn lực giám sát vào nhóm hộ kinh doanh có doanh thu lớn, nơi rủi ro thất thu ngân sách cao hơn.
Do đó, việc Bộ Tài chính hợp nhất và công khai minh bạch toàn bộ khung xử phạt về thuế, hóa đơn là bước đi cần thiết trong bối cảnh chính sách thuế đối với hộ kinh doanh đang có nhiều thay đổi lớn, từ việc xóa bỏ thuế khoán, bắt buộc sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền, đến việc nâng ngưỡng miễn thuế. Đối với hàng triệu hộ kinh doanh trên cả nước, việc chủ động cập nhật quy định, ghi chép đầy đủ doanh thu, xuất hóa đơn đúng thời điểm và giá trị giao dịch không chỉ giúp tránh các khoản phạt có thể lên tới gấp ba lần số tiền thuế trốn, mà còn là điều kiện để tận dụng được những chính sách hỗ trợ mà Nhà nước đang từng bước hoàn thiện.
Hoàng Nguyễn