Liên kết chuỗi – “chìa khóa” nâng tầm nông sản
Nhiều năm qua, nông nghiệp Việt Nam đối mặt với nghịch lý "được mùa mất giá". Nguyên nhân cốt lõi nằm ở sự đứt gãy giữa sản xuất và tiêu thụ. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các mô hình liên kết chuỗi giá trị trong những năm gần đây đã bắt đầu thay đổi cục diện này. Thay vì "sản xuất cái mình có", nông dân và các hợp tác xã (HTX) đã chuyển sang "sản xuất theo nhu cầu thị trường".
Việc hình thành "văn hóa hợp tác" giữa nông dân, HTX và doanh nghiệp đã tạo ra một hệ sinh thái sản xuất khép kín. Bằng cách cắt giảm các khâu trung gian không cần thiết, chi phí vận hành được tối ưu hóa, từ đó trực tiếp gia tăng lợi nhuận cho người sản xuất. Quan trọng hơn, liên kết chuỗi giúp chuẩn hóa quy trình canh tác, đảm bảo tính minh bạch thông qua truy xuất nguồn gốc và đáp ứng các tiêu chuẩn xuất khẩu khắt khe nhất như GlobalGAP hay các chứng chỉ carbon thấp. Thực tế tại các ngành hàng chủ lực như gạo, cà phê và rau quả cho thấy, những vùng nguyên liệu có sự liên kết chặt chẽ luôn có sức cạnh tranh cao hơn hẳn trên thị trường.
Bên cạnh đó, liên kết chuỗi mang lại sự ổn định về thu nhập – yếu tố then chốt để nông dân yên tâm đầu tư dài hạn. Khi doanh nghiệp thực hiện bao tiêu sản phẩm với giá thu mua ổn định, thường cao hơn giá thị trường từ 10% đến 15%, người nông dân không còn phải lo lắng về những biến động tiêu cực từ phía thương lái hay thị trường tự do.
Quy mô liên kết ngày càng mở rộng
Tính đến đầu năm 2026, bức tranh liên kết nông sản tại Việt Nam đã có những mảng màu tươi sáng với gần 3.000 dự án liên kết chuỗi được triển khai đồng bộ trên cả nước. Trong đó, hơn 4.000 HTX đã trực tiếp tham gia vào chuỗi giá trị, đóng vai trò là "xương sống" nối liền giữa hộ nông dân lẻ tẻ và các doanh nghiệp lớn. HTX không chỉ tổ chức vùng nguyên liệu, kiểm soát chất lượng đầu vào mà còn là đơn vị đại diện pháp lý để đàm phán quyền lợi cho người nông dân.
Nhìn vào các mô hình tiêu biểu, Sơn La hiện là điểm sáng với hàng trăm chuỗi nông sản an toàn từ rau, quả đến cà phê, tạo dựng được thương hiệu vững chắc tại thị trường nội địa và xuất khẩu. Tại Hà Nội, với khoảng 170 chuỗi liên kết hoạt động hiệu quả, ngành nông nghiệp Thủ đô đã góp phần đáng kể trong việc tăng thu nhập cho cư dân ngoại thành và đẩy nhanh tiến độ xây dựng nông thôn mới kiểu mẫu. Những mô hình này chứng minh rằng, ở đâu có sự gắn kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp và HTX, ở đó nông sản có chỗ đứng vững vàng.
Nhận diện những "điểm nghẽn" cản trở sự bền vững
Dù đạt được nhiều thành quả, song liên kết chuỗi tại Việt Nam vẫn tồn tại những hạn chế cố hữu. Một trong những "điểm nghẽn" lớn nhất là tính liên kết còn lỏng lẻo, chủ yếu dừng lại ở các hợp đồng ngắn hạn theo mùa vụ mà thiếu đi sự ràng buộc pháp lý dài hạn. Khi giá thị trường biến động mạnh, tình trạng "bẻ kèo" từ cả phía người dân lẫn doanh nghiệp vẫn diễn ra, gây tổn thương đến niềm tin chung của chuỗi.
Bên cạnh đó, năng lực quản trị, tài chính và tiếp cận công nghệ của nhiều HTX vẫn còn yếu kém, chưa đủ sức để thực sự dẫn dắt chuỗi giá trị đi vào chiều sâu. Hệ thống hạ tầng logistics, kho bãi bảo quản và năng lực chế biến tại chỗ tại các vùng nguyên liệu vẫn là một lỗ hổng lớn. Sự thiếu hụt liên kết dọc (giữa các khâu sản xuất - chế biến - tiêu thụ) và liên kết ngang (giữa các hộ nông dân với nhau) đang khiến quá trình tái cơ cấu nông nghiệp chuyển biến chậm hơn so với kỳ vọng.
Thúc đẩy liên kết chuỗi theo hướng hiện đại, bền vững
Các giải pháp được xây dựng dựa trên định hướng tại Chiến lược phát triển nông nghiệp bền vững đến năm 2030 và thực tiễn triển khai chính sách khuyến khích liên kết chuỗi giá trị của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.
Để đưa liên kết chuỗi trở thành động lực thực chất cho nông nghiệp năm 2026 và những năm tiếp theo, việc hoàn thiện cơ chế chính sách là ưu tiên hàng đầu. Nhà nước cần đơn giản hóa các thủ tục hỗ trợ theo các nghị định về liên kết, đồng thời tạo môi trường thông thoáng để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư sâu vào nông thôn.
Tập trung nâng cao năng lực cho các HTX thông qua đào tạo quản trị hiện đại, hỗ trợ nguồn vốn ưu đãi và chuyển giao công nghệ sản xuất. Việc phát triển HTX kiểu mới, đủ mạnh để làm đối tác bình đẳng với doanh nghiệp, là điều kiện tiên quyết để giữ vững vai trò trung tâm của chuỗi.
Xu hướng số hóa nông nghiệp và chuỗi giá trị xanh phải được lồng ghép chặt chẽ vào các dự án liên kết. Truy xuất nguồn gốc bằng công nghệ mã QR, Blockchain và tuân thủ các tiêu chuẩn bền vững không chỉ là yêu cầu của người tiêu dùng mà còn là công cụ để quản lý chuỗi hiệu quả hơn. Đồng thời, việc xây dựng các vùng nguyên liệu tập trung, được cấp mã số vùng trồng và gắn với các nhà máy chế biến sâu sẽ giúp nông sản thoát khỏi áp lực tiêu thụ tươi sống vốn nhiều rủi ro.