Ngôi đền gắn với huyền tích dựng kinh đô
Đền Bạch Mã tọa lạc tại số 76 phố Hàng Buồm, giữa khu phố cổ đông đúc bậc nhất Hà Nội. Thế nhưng, chỉ cần bước qua cổng đền, không gian ồn ào bên ngoài lập tức nhường chỗ cho sự tĩnh lặng, mùi hương trầm lan tỏa cùng ánh sáng dịu nhẹ phủ lên những mảng tường cổ kính.
Trong hệ thống “Thăng Long tứ trấn”, đền Bạch Mã giữ vị trí trấn phía Đông và được xem là ngôi đền được xây dựng sớm nhất. Đền thờ thần Long Đỗ – vị thần gắn với núi Nùng, nơi được coi là trung tâm linh khí của kinh đô xưa.
Theo tài liệu lưu giữ tại đền, thời kỳ nước ta bị nhà Đường đô hộ, viên quan Cao Biền từng cho đắp thành Đại La nhưng công trình liên tục sụt lở. Truyền thuyết kể rằng thần Long Đỗ hiển linh khiến Cao Biền kinh sợ, dùng bùa phép và chôn đồng sắt nhằm trấn yểm long mạch. Tuy nhiên, sấm sét nổi lên trong đêm, phá tan mọi vật trấn yểm. Biết không thể khuất phục thần linh đất Việt, Cao Biền buộc phải lập đền thờ để cầu xin sự phù hộ.
Ngôi đền còn gắn chặt với sự kiện dời đô của vua Lý Thái Tổ năm 1010. Khi xây dựng kinh thành Thăng Long, thành nhiều lần dựng xong lại đổ sập. Nhà vua sai người đến đền cầu thần, bỗng thấy một con ngựa trắng từ trong đền phi ra, chạy một vòng quanh khu đất, in dấu chân rồi biến mất. Vua cho xây thành theo dấu chân ngựa, công trình từ đó đứng vững. Thần Long Đỗ được phong làm Thành hoàng Thăng Long với danh hiệu “Bạch Mã Đại vương”.
Từ huyền tích ấy, đền Bạch Mã trở thành biểu tượng tâm linh trấn giữ phía Đông kinh thành, cùng với đền Voi Phục (trấn Tây), đền Quán Thánh (trấn Bắc) và đền Kim Liên (trấn Nam) hợp thành “Thăng Long tứ trấn”.
Kiến trúc và di sản văn hóa giữa lòng phố cổ
Trải qua nhiều lần trùng tu, đặc biệt là đợt tôn tạo lớn vào năm 1839, đền Bạch Mã ngày nay mang đậm dấu ấn kiến trúc thời Nguyễn với bố cục hài hòa trên một trục chính gồm phương đình, đại bái, trung cung và hậu cung.
Điểm đặc biệt của ngôi đền là hệ thống mái vòm “vỏ cua” nối liền các tòa nhà, tạo nên không gian liên hoàn, rộng rãi và thoáng đãng – kiểu kiến trúc hiếm gặp trong các di tích thuộc khu phố cổ Hà Nội. Phương đình nổi bật với những mảng chạm khắc tinh xảo, hoa văn rồng mây và hoa lá. Khu đại bái sử dụng kết cấu gỗ “chồng rường, giá chiêng”, trang trí họa tiết mây lửa mang phong cách truyền thống.
Trong cung cấm, tượng thần Long Đỗ ngồi uy nghi trên ngai, đầu đội mũ bình thiên, toàn thân phủ vải đỏ, chỉ để lộ khuôn mặt. Tượng ngựa trắng đặt tại trung cung trong tư thế đứng, với yên, cương, đai đều được sơn son thếp vàng, biểu trưng cho uy linh của vị thần trấn giữ kinh thành.
Hiện đền còn lưu giữ 15 bia cổ, ghi chép về sự tích ngôi đền, các nghi lễ thờ thần và những lần trùng tu qua nhiều triều đại. Ngoài ra, đền có bộ đồ lễ gồm các vũ khí cổ như kích, đao, thương, câu liêm… được sơn son thếp vàng, chạm khắc công phu. Đặc biệt, bên cạnh lư hương đồng, bình đồng và tượng người, trong đền còn có cả tượng Phật, phản ánh rõ quan niệm “tam giáo đồng tôn” trong đời sống tín ngưỡng dân gian Việt Nam.
Hằng năm, vào tháng Hai âm lịch, đền mở hội với nghi lễ rước xuân và tục “vọt thổ ngưu” – dùng roi đánh vào trâu đất, biểu trưng cho tục “đả xuân ngưu” của cư dân nông nghiệp xưa. Nghi thức này mang ý nghĩa tiễn khí lạnh mùa đông, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và đã xuất hiện từ thời Lý Thái Tông (năm 1048).
Điểm hẹn tâm linh và văn hóa của người dân, du khách
Những ngày đầu năm Bính Ngọ 2026, đền Bạch Mã đón đông người dân và du khách đến dâng hương, cầu bình an, sức khỏe và may mắn. Không chỉ là điểm đến tâm linh, ngôi đền còn thu hút nhiều du khách quốc tế khi tham quan khu phố cổ Hà Nội.
Với nhiều người Việt, việc ghé thăm đền Bạch Mã đầu năm đã trở thành thói quen. Anh Đặng Quốc Cường (48 tuổi, Thái Bình) cho biết: “Tôi đến đây để cầu sức khỏe, công danh và bình an cho gia đình. Đền Bạch Mã đặc biệt vì là một trong bốn ngôi đền linh thiêng của Thăng Long tứ trấn”.
Giữa nhịp sống hiện đại và sự chật chội của phố cổ, đền Bạch Mã vẫn giữ được dáng vẻ trầm mặc như một chứng nhân lịch sử. Không chỉ là nơi gửi gắm niềm tin tâm linh, ngôi đền còn là không gian lưu giữ ký ức về kinh đô Thăng Long xưa, nơi giao thoa giữa lịch sử, kiến trúc và tín ngưỡng dân gian, tiếp tục hiện diện bền bỉ trong đời sống đô thị hôm nay.