Trụ cột kinh tế từ những đôi bàn tay tài hoa
Nhìn vào bức tranh kinh tế nông thôn Hà Nội, khó có thể phủ nhận vai trò trụ cột của hệ thống làng nghề. Với quy mô khoảng 1.350 làng nghề và làng có nghề, bao phủ hầu hết các nhóm ngành nghề nông thôn đặc trưng của Việt Nam, Hà Nội đang sở hữu một nguồn lực sản xuất khổng lồ ngay tại các vùng ngoại ô. Sự hiện diện của hàng trăm làng nghề được công nhận chính thức, trong đó có những làng nghề truyền thống với lịch sử hàng trăm năm, đã tạo nên một mạng lưới sản xuất vệ tinh vững chắc. Không chỉ dừng lại ở những con số thống kê về số lượng, giá trị thực tiễn mà hệ thống này mang lại chính là sự ổn định an sinh xã hội.
Hơn 800.000 lao động đang tìm thấy sinh kế ổn định từ chính quê hương mình nhờ vào nghề truyền thống. Điều đáng nói là thu nhập từ hoạt động phi nông nghiệp này đang cao hơn đáng kể, gấp từ 1,3 đến 1,5 lần so với sản xuất thuần nông. Sự chênh lệch tích cực này chính là lời giải cho bài toán ly nông bất ly hương, giúp giữ chân người lao động, giảm áp lực dân số cơ học lên khu vực nội đô và góp phần xây dựng nông thôn mới bền vững. Hơn thế nữa, sản phẩm từ những đôi bàn tay tài hoa của người thợ thủ công Hà Nội đã vượt ra khỏi lũy tre làng để có mặt tại gần 90 quốc gia và vùng lãnh thổ. Những thị trường khó tính bậc nhất như Hoa Kỳ, Liên minh Châu Âu (EU), Nhật Bản hay Hàn Quốc đều đã ghi nhận sự hiện diện của gốm sứ, lụa, mây tre đan và sơn mài Hà Nội. Điều này khẳng định năng lực cạnh tranh và tiềm năng xuất khẩu to lớn của "ngành công nghiệp không khói" này nếu được đầu tư bài bản về thương hiệu.
Di sản sống và "chứng minh thư" văn hóa
Bên cạnh giá trị kinh tế định lượng, làng nghề Hà Nội còn nắm giữ một kho tàng văn hóa vô giá. Đó là nơi lưu giữ những bí quyết nghề nghiệp, những tinh hoa thẩm mỹ được chắt lọc qua nhiều thế hệ. Đội ngũ hàng trăm nghệ nhân, trong đó có những Nghệ nhân Nhân dân và Nghệ nhân Ưu tú, chính là những "báu vật sống", những người đang ngày đêm gìn giữ ngọn lửa nghề và truyền lại cho thế hệ mai sau. Chính yếu tố con người và chiều sâu văn hóa này là cốt lõi để tạo nên sự khác biệt cho thương hiệu làng nghề Hà Nội so với các sản phẩm sản xuất công nghiệp hàng loạt trên thế giới.
Một bước tiến quan trọng trong việc chuẩn hóa và nâng tầm thương hiệu là sự tham gia tích cực vào chương trình "Mỗi xã một sản phẩm" (OCOP). Với 100 làng nghề đã sở hữu sản phẩm đạt chứng nhận OCOP, trong đó nhiều sản phẩm đạt tiêu chuẩn 4-5 sao, Hà Nội đang dần hình thành bộ quy chuẩn chất lượng để làm "giấy thông hành" cho sản phẩm vươn xa. Đặc biệt, sự kiện hai làng nghề trứ danh là gốm Bát Tràng và lụa Vạn Phúc được Hội đồng Thủ công Thế giới công nhận là thành viên của Mạng lưới các thành phố Thủ công sáng tạo toàn cầu là một minh chứng hùng hồn cho vị thế của thủ công mỹ nghệ Thủ đô. Đây không chỉ là danh hiệu, mà là một sự thừa nhận quốc tế, đặt nền móng vững chắc cho việc xây dựng thương hiệu địa phương trên bình diện toàn cầu.
Chuyển dịch mô hình: Từ bán sản phẩm sang kinh doanh trải nghiệm
Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt của thị trường hiện đại, tư duy làm thương hiệu của Hà Nội đang có sự chuyển dịch mang tính chiến lược. Thay vì chỉ tập trung vào nhãn mác hay các hoạt động xúc tiến thương mại đơn lẻ như hội chợ, triển lãm, thành phố đang hướng tới một cách tiếp cận tổng thể hơn: xây dựng "thương hiệu không gian văn hóa - trải nghiệm". Mô hình này xác định rằng, làng nghề không chỉ là nơi sản xuất ra cái bát, tấm lụa để bán, mà bản thân không gian làng nghề, quy trình sản xuất và câu chuyện của nghệ nhân chính là một sản phẩm du lịch độc đáo.
Du lịch làng nghề đang trở thành xu hướng mới, nơi du khách không chỉ đến để mua sắm mà còn để nghe, nhìn và trực tiếp tham gia vào quá trình sáng tạo. Việc gắn kết chặt chẽ giữa sản xuất và du lịch giúp gia tăng chuỗi giá trị, tạo thêm nguồn thu từ dịch vụ và quan trọng hơn là nâng cao ý thức bảo tồn di sản trong cộng đồng. Khi người dân thấy được văn hóa của họ mang lại lợi ích kinh tế trực tiếp thông qua du lịch, họ sẽ có động lực mạnh mẽ hơn để gìn giữ và phát huy những giá trị truyền thống đó. Đây là mô hình phát triển bền vững, biến văn hóa thành tài nguyên và dùng kinh tế để nuôi dưỡng văn hóa.
Đòn bẩy công nghệ và tương lai bền vững
Để hiện thực hóa tầm nhìn đưa thương hiệu làng nghề vươn xa, công nghệ số đang được xem là đòn bẩy không thể thiếu. Sự hình thành của hệ sinh thái số cho làng nghề, bao gồm thương mại điện tử, livestream bán hàng thực tế ảo, và đặc biệt là hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử, đang giúp xóa nhòa khoảng cách địa lý giữa người thợ thủ công Hà Nội và người tiêu dùng toàn cầu. Việc minh bạch hóa thông tin sản phẩm thông qua mã số, mã vạch giúp củng cố niềm tin của khách hàng, đồng thời bảo vệ thương hiệu trước vấn nạn hàng giả, hàng nhái.
Song song với chuyển đổi số, yếu tố môi trường cũng được đặt lên hàng đầu trong chiến lược thương hiệu dài hạn. Một thương hiệu làng nghề uy tín trong kỷ nguyên mới phải là một thương hiệu xanh, có quy trình sản xuất thân thiện với môi trường và trách nhiệm với xã hội. Hà Nội đang từng bước giải quyết bài toán ô nhiễm làng nghề, quy hoạch các cụm công nghiệp tập trung để vừa bảo tồn không gian sống của làng, vừa đảm bảo phát triển sản xuất quy mô lớn.
Việc xây dựng thương hiệu làng nghề Hà Nội không chỉ là một nhiệm vụ kinh tế thuần túy mà là một chiến lược phát triển tổng hợp, đa chiều. Đó là sự kết tinh giữa tư duy kinh tế sắc bén và lòng trân trọng di sản văn hóa. Khi những giá trị truyền thống nghìn năm được đặt trên bệ phóng của đổi mới sáng tạo, công nghệ và tư duy phát triển bền vững, các làng nghề sẽ thực sự trở thành những "đại sứ văn hóa", góp phần lan tỏa hình ảnh một Hà Nội vừa cổ kính, vừa năng động, hội nhập mạnh mẽ nhưng vẫn giữ trọn hồn cốt dân tộc.
Bảo An