Tại Việt Nam, sự chuyển dịch này diễn ra đặc biệt rõ nét trong hai thập kỷ gần đây. Cà phê vỉa hè vốn là không gian sinh hoạt cộng đồng của người lao động, giờ đây tồn tại song song với những quán cà phê "bên thứ ba" phong cách Bắc Âu, nơi khách hàng không chỉ đến để uống mà còn để làm việc, gặp gỡ đối tác và đăng ảnh lên mạng xã hội. Một ly cà phê latte art với lá mướt xanh được chụp lại và chia sẻ đã trở thành tín hiệu ngầm về gu thẩm mỹ, địa vị kinh tế và cả xu hướng lối sống của người sử dụng.
Bên cạnh đó, là cơn sốt trà sữa, xuất phát từ Đài Loan vào những năm 1980, trà sữa đã lan rộng khắp châu Á và trở thành biểu tượng văn hóa của thế hệ Z toàn cầu. Tại Việt Nam, thị trường trà sữa ước tính đạt hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm, với hàng trăm chuỗi thương hiệu cạnh tranh khốc liệt.
Điều thú vị không nằm ở hương vị mà ở cơ chế xã hội đằng sau mỗi ly trà sữa. Giới trẻ lựa chọn thương hiệu trà sữa như lựa chọn trang phục, nó phản ánh cá tính, nhóm bạn bè và thậm chí quan điểm sống. Đặt một ly trà sữa thương hiệu ngoại cao cấp hay một cốc trà trái cây hữu cơ địa phương đều là những tuyên ngôn âm thầm về giá trị mà người dùng muốn thể hiện. Mạng xã hội đã khuếch đại xu hướng này lên gấp bội, biến mỗi ly đồ uống thành một nội dung tiếp thị tiềm năng.
Song hành với sự bùng nổ của đồ uống có đường là một xu hướng đối lập nhưng ngày càng mạnh mẽ: người tiêu dùng hiện đại đang chủ động lựa chọn những gì họ đưa vào cơ thể. Nước ép lạnh (cold-pressed juice), kombucha, nước detox, sữa hạt và trà thảo mộc không đường, những dòng sản phẩm này phản ánh sự thức tỉnh về sức khỏe của một bộ phận dân số ngày càng lớn, đặc biệt ở nhóm millennials và Gen Z có học vấn cao.
Khi sức khỏe trở thành ưu tiên hàng đầu, người tiêu dùng bắt đầu đọc nhãn thành phần, tra cứu chỉ số đường huyết và tìm hiểu về lợi ích của probiotics. Các thương hiệu đồ uống không thể đứng ngoài cuộc: từ giảm lượng đường, bổ sung vitamin, đến cam kết phi nhựa và canh tác bền vững, tất cả đều phản ánh áp lực từ người tiêu dùng có ý thức hơn. Đồ uống giờ đây không chỉ phục vụ khẩu vị mà còn phải phục vụ lương tâm.
Lối sống hiện đại không chỉ thay đổi thứ ta uống mà còn thay đổi cách ta uống và với ai ta uống. Nếu như trước đây, chén trà chia đôi là biểu tượng của sự gắn kết cộng đồng, hàng xóm thăm nhau, bạn bè ngồi chơi, gia đình sum họp. Thì ngày nay, văn hóa "cà phê làm việc" đang dần thay thế những cuộc gặp gỡ thân tình đó bằng các buổi meeting có lịch trình.
Đặc biệt, sự phổ biến của dịch vụ đặt đồ uống online và giao tận nơi đã tạo ra một thực tế đáng suy ngẫm: con người có thể thưởng thức đồ uống cao cấp mà không cần rời khỏi màn hình máy tính. Sự tiện lợi là điều không thể phủ nhận, nhưng nó cũng đặt ra câu hỏi về chiều sâu của các kết nối xã hội khi những không gian uống chung dần thu hẹp lại.
Tuy nhiên, không thể nói về đồ uống và lối sống hiện đại mà bỏ qua những hệ lụy môi trường. Hàng tỷ chai nhựa, cốc giấy và ống hút được thải ra mỗi ngày trên toàn thế giới. Tại các đô thị lớn của Việt Nam, đống cốc nhựa sau mỗi buổi chiều tà ở các con phố trà sữa là bức tranh thu nhỏ của cuộc khủng hoảng rác thải nhựa toàn cầu.
Do đó, chính từ trong lòng thế hệ tiêu thụ đó đang nảy mầm những giải pháp. Phong trào mang bình cá nhân, từ chối ống hút nhựa, ủng hộ các thương hiệu có cam kết xanh, những hành động tưởng nhỏ này đang tích lũy thành một làn sóng thay đổi hành vi tiêu dùng đáng ghi nhận. Nhiều chuỗi cà phê lớn đã chuyển sang cốc tái sử dụng, ống hút tre hoặc giấy, phản ánh sức ép ngày càng lớn từ phía người tiêu dùng có ý thức.
Đồ uống, dù là ly cà phê sáng sớm, cốc trà sữa chiều tà hay chai kombucha sau buổi tập yoga, luôn là tấm gương trung thực nhất phản chiếu lối sống của thời đại. Chúng kể câu chuyện về tốc độ, sự tiện lợi, khát vọng sức khỏe, bản sắc cá nhân và cả mâu thuẫn giữa hưởng thụ và trách nhiệm môi trường.
Hiểu về mối quan hệ giữa đồ uống và lối sống không chỉ có giá trị học thuật hay thương mại. Đó còn là cách để mỗi cá nhân nhìn lại chính mình: ta đang chọn uống gì, vì sao ta chọn nó, và lựa chọn đó nói lên điều gì về con người ta đang trở thành trong thế giới hiện đại đầy biến động này. Bởi lẽ, đôi khi, ta chính là thứ ta uống.
Hoàng Nguyễn