Thoát bẫy check-in bề nổi và bài học từ di sản thế giới
Cơn sốt chụp ảnh đồi chè từng mang lại lượng khách đột biến cho nhiều địa phương từ trung du phía Bắc đến vùng cao nguyên. Dù vậy, mô hình dựa thuần túy vào cảnh quan đang bộc lộ điểm nghẽn: khách chỉ lưu lại vài giờ, mức chi tiêu rất thấp và nguồn thu phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết hay chu kỳ đốn tỉa cây. Một vùng trồng rộng hàng nghìn hecta vẫn chỉ dừng lại ở vai trò phông nền nếu người tham quan rời đi mà không hiểu được bàn tay ai đã chăm bón, búp chè được chế biến ra sao và chén trà gắn bó thế nào với nếp sống cư dân.
Bước ngoặt lớn của ngành du lịch trà thế giới diễn ra vào năm 2023, khi UNESCO ghi danh cảnh quan văn hóa rừng trà cổ trên núi Jingmai tại Vân Nam, Trung Quốc vào Danh sách Di sản Thế giới. Sức hút của Jingmai không đến từ các công trình nhân tạo, mà nằm ở hệ sinh thái canh tác dưới tán rừng được cộng đồng người Blang và người Dai gìn giữ qua nhiều thế kỷ. Nhìn từ kinh nghiệm này, du lịch trà Việt Nam cần định vị lại không gian nông nghiệp: biến nương đồi thành nơi lưu giữ tri thức và văn hóa sống thay vì chỉ là điểm ngắm cảnh đơn thuần.
Năm mắt xích biến vùng trồng thành điểm đến văn hóa
Để chuyển từ tham quan đơn thuần sang du lịch văn hóa có chiều sâu, điểm đến cần hội tụ 5 yếu tố nền tảng. Đầu tiên là câu chuyện lịch sử và ký ức cộng đồng, từ dấu mốc người khai hoang đưa giống cây về cắm rễ đến sự thích ứng của làng nghề qua từng thời kỳ. Khi lịch sử được kiểm chứng và diễn giải mạch lạc, chuyến đi sẽ trở thành hành trình khám phá nguồn cội của một ngành nghề gắn liền với đời sống địa phương.
Hai trụ cột tiếp theo là tri thức làm nghề và cảnh quan sinh thái. Búp chè thành phẩm là kết tinh của kỹ năng thực tế: nhận biết độ non của búp 1 tôm 2 lá, cảm nhận nhiệt chảo gang và canh thời gian lên men. Đặt quy trình chế biến đó trong mối liên kết hài hòa giữa nương chè, rừng phòng hộ và kiến trúc bản địa, du khách mới hiểu trọn vẹn lý do người xưa chọn vùng đất này để định cư. Bên cạnh đó, các tập quán thưởng trà thường nhật, từ chén trà tiếp khách đến nghi thức dâng trà ngày lễ tết, chính là cầu nối văn hóa tự nhiên nhất. Cuối cùng, người dân địa phương phải là chủ thể kể chuyện, bởi không một hướng dẫn viên nào truyền tải được cái tâm của nghề bằng chính người thợ trực tiếp đứng lò sao chè.
Bản sắc riêng biệt của Thái Nguyên, Suối Giàng và Bảo Lộc
Việt Nam sở hữu lợi thế lớn khi các vùng chè trọng điểm đều mang một dấu ấn sinh thái và văn hóa riêng biệt. Tại Thái Nguyên, cái nôi của trà xanh trung du, nghề làm trà gắn liền với phương thức sản xuất tập trung và nếp thưởng trà tinh tế. Từ các đồn điền lớn thời Pháp thuộc đến giai đoạn phục hồi mạnh sau năm 1986, người làm trà nơi đây đã hoàn thiện kỹ thuật chế biến thủ công để tạo nên thương hiệu trà tôm nõn, trà móc câu đạt chuẩn OCOP 5 sao, mở ra tiềm năng lớn cho các tour trải nghiệm quy trình chế biến sâu.
Ngược lên vùng cao Tây Bắc, Suối Giàng tại Yên Bái lại mở ra không gian văn hóa độc bản gắn liền với đồng bào người Mông. Nằm ở độ cao trên 1.300 mét, địa phương này sở hữu hơn 40.000 cây chè Shan tuyết cổ thụ từ 100 đến 300 năm tuổi, trong đó có 400 cây được công nhận là Cây Di sản Việt Nam từ năm 2016. Cây chè ở đây mọc tự nhiên giữa mây ngàn, gắn chặt với tín ngưỡng cúng rừng và nếp sống mộc mạc của người bản địa. Trong khi đó, Bảo Lộc tại Lâm Đồng lại mang trầm tích công nghiệp với dấu tích Nhà máy trà 1927 được khởi công từ năm 1932 thời Pháp thuộc, kết hợp cùng nghệ thuật ướp hương hoa tự nhiên độc đáo của vùng B'Lao để tạo nên tuyến du lịch di sản cơ khí và ẩm thực khác biệt.
Bài toán sinh kế và ranh giới thương mại hóa
Dù giàu tiềm năng, du lịch trà Việt Nam đang đối mặt với rủi ro thương mại hóa vội vã. Việc dựng lên các tiểu cảnh nhân tạo bê tông hóa nương đồi dễ làm biến dạng cảnh quan nguyên sơ. Đáng lo ngại hơn, tình trạng khai thác quá đà tại các vùng chè cổ thụ như Suối Giàng có thể làm nén chặt đất, gãy cành, xâm hại trực tiếp đến tuổi thọ của nguồn gen quý hiếm.
Thách thức then chốt còn nằm ở cơ chế chia sẻ lợi ích kinh tế. Nếu phần lớn doanh thu tour tuyến rơi vào tay các công ty lữ hành trung gian trong khi người trồng chè chỉ nhận thù lao tượng trưng, họ sẽ không còn mặn mà bảo tồn nghề truyền thống. Việc xây dựng hợp tác xã du lịch cộng đồng, đào tạo kỹ năng đón tiếp và chi trả xứng đáng cho các nghệ nhân chính là điều kiện tiên quyết để giữ gìn hồn cốt điểm đến. Chỉ khi vùng trà mang lại thu nhập ổn định cho người làm nông và giữ trọn tính nguyên bản của văn hóa bản địa, du lịch trà mới thực sự tạo ra giá trị bền vững và đủ sức vươn tầm quốc tế.
Bảo An