Câu nói này thoạt nghe như một lời cảm thán về giá trị của sự lưu giữ, nhưng dưới góc nhìn của khoa học thực phẩm và nghệ thuật thưởng trà hiện đại, chứa đựng những triết lý sâu sắc về sự chuyển hóa sinh hóa và giá trị nhân sinh, phản ánh chính xác hành trình vạn dặm của một búp trà từ khi rời cành cho đến khi trở thành một di sản vô giá trên bàn trà.
Sự bùng nổ của hương sắc nguyên bản
Giai đoạn đầu tiên, tương ứng với khái niệm "Nhất niên trà" (trà một năm), là thời điểm trà phô diễn trọn vẹn sức sống thanh xuân của mình. Khi trà còn mới, vừa trải qua quá trình chế biến, các hợp chất tự nhiên bên trong lá trà như Polyphenol, Caffeine, Catechin và các Amino axit vẫn còn ở trạng thái hoạt động mạnh mẽ nhất. Đây là lúc trà mang đậm tính "thực vật" với hương thơm nồng nàn, tươi mới, sắc nước trong sáng và vị chát rõ rệt nơi đầu lưỡi. Ở giai đoạn này, giá trị cốt lõi của trà nằm ở sự kích thích và đánh thức giác quan. Người thưởng trà tìm đến những mẻ trà mới để tận hưởng sự sảng khoái, nguồn năng lượng dồi dào và sự bùng nổ của hương vị.
Tuy nhiên, chính vì sự "tươi" ấy mà trà một năm thường mang tính hàn hoặc tính kích thích cao. Với những người có dạ dày nhạy cảm, lượng chất tamin và caffeine dồi dào trong trà mới có thể gây ra cảm giác cồn cào hoặc mất ngủ nếu dùng không đúng cách. Lúc này, trà đơn thuần là trà – một thức uống của sự thưởng thức, của những câu chuyện rôm rả, của sự tỉnh táo tức thời để bắt đầu một ngày mới. Giống như tuổi trẻ của con người, rực rỡ, sắc sảo, đầy nhiệt huyết nhưng đôi khi còn thiếu đi sự đằm thắm và chiều sâu nội tại.
Sự chuyển mình hóa thành phương thuốc dưỡng sinh
Bước sang cột mốc ba năm, hay "Tam niên dược", trà bắt đầu một cuộc hành trình chuyển hóa âm thầm nhưng quyết liệt bên trong cấu trúc tế bào. Dưới tác động của thời gian, độ ẩm và nhiệt độ môi trường, các phản ứng oxy hóa chậm hoặc lên men vi sinh (đối với các dòng trà như Phổ Nhĩ hay Bạch Trà) diễn ra liên tục. Những góc cạnh gắt gỏng của vị chát dần được mài mòn, thay thế bằng sự êm dịu và ngọt ngào hơn. Các hợp chất kích thích ban đầu được chuyển hóa thành những dạng thức mới, thân thiện hơn với cơ thể con người.
Khái niệm "dược" ở đây không nên hiểu theo nghĩa hẹp là thuốc chữa bệnh, mà là "dược thiện" – một liệu pháp nuôi dưỡng và điều hòa cơ thể từ bên trong. Trà ba năm tuổi nước trà bắt đầu chuyển sang màu sậm hơn, độ sánh (body) của nước dày hơn và hương thơm chuyển từ hương hoa cỏ tươi sang hương trái cây chín hoặc hương gỗ nhẹ. Lúc này, tính hàn của trà đã giảm đi đáng kể, nhường chỗ cho tính ôn (ấm). Uống một chén trà ba năm, người ta không còn cảm thấy sự kích thích mạnh mẽ thần kinh mà thay vào đó là cảm giác thư giãn, ấm bụng và an ổn. Trà lúc này đóng vai trò như một người điều dưỡng, giúp hỗ trợ tiêu hóa, làm ấm tạng phủ và cân bằng khí huyết. Sự "ngon" của trà ba năm không nằm ở sự tấn công vị giác mà nằm ở sự vỗ về, khiến người uống cảm thấy dễ chịu cả về thể xác lẫn tinh thần. Đây là giai đoạn trà học cách giấu đi sự sắc sảo để đổi lấy sự bao dung, nuôi dưỡng.
Sự thăng hoa trở thành báu vật thời gian
Đỉnh cao của hành trình này là "Thất niên bảo" – khi trà đã đi qua ngưỡng bảy năm hoặc lâu hơn thế. Gọi là "bảo" (báu vật) không chỉ bởi sự khan hiếm về số lượng do quá trình bảo quản kỳ công, mà bởi giá trị nội tại của trà đã đạt đến độ "chín" hoàn hảo. Sau bảy năm, mọi sự biến đổi sinh hóa dường như đã hoàn tất, đưa trà vào trạng thái ổn định và thâm trầm nhất. Trà lúc này không cần hương thơm bùng nổ để gây ấn tượng, cũng không cần vị đậm đà ngay ngụm đầu tiên để khẳng định sự tồn tại. Mọi thứ đều lặn sâu vào bên trong, tạo nên cái gọi là "trà khí" – một nguồn năng lượng vô hình nhưng người uống có thể cảm nhận rõ rệt.
Nước của những loại trà trên bảy năm thường có màu đỏ thẫm hoặc nâu đỏ như hổ phách, trong trẻo và lấp lánh. Hương vị là sự tổng hòa của thời gian: có mùi của gỗ mục, mùi của thuốc bắc, mùi của sương gió và đôi khi là mùi của "trần ai" đã được gột rửa. Uống một chén trà lão (trà già), dư vị ngọt hậu không chỉ đọng lại nơi cuống họng hàng giờ liền mà còn lan tỏa, thấm đẫm vào tâm trí, tạo nên trạng thái thiền định sâu sắc. Giá trị của "thất niên bảo" nằm ở chỗ giúp con người kết nối với phần tĩnh lặng nhất trong tâm hồn mình. Đó không còn là thức uống để giải khát, mà là phương tiện để tu tâm, để chiêm nghiệm. Trà lúc này quý giá như vàng ròng, bởi nó chứa đựng trong mình cả một dòng chảy lịch sử và sự kiên nhẫn của con người.
Triết lý nhân sinh trong chén trà
Câu ngạn ngữ "Nhất niên trà, tam niên dược, thất niên bảo" vì thế không chỉ là quy chuẩn để đánh giá chất lượng trà, mà còn là một ẩn dụ tuyệt đẹp về đời người và cách chúng ta đối xử với thời gian. Trong một xã hội vận hành với tốc độ chóng mặt, nơi mọi thứ đều hướng đến sự nhanh chóng và tiện lợi, triết lý của trà nhắc nhở chúng ta về sức mạnh của sự chờ đợi và tích lũy.
Cũng như con người, trà cần thời gian để trưởng thành. Tuổi trẻ (nhất niên) có sự sôi nổi, nhiệt huyết nhưng cần sự rèn giũa của thời gian để trở nên hữu ích, biết quan tâm, chia sẻ (tam niên), và cuối cùng phải trải qua đủ thăng trầm, đủ tĩnh lặng để trở thành một bậc trí giả, một "báu vật" (thất niên) giữa đời thường. Trà càng được giữ gìn cẩn thận, càng được đối đãi bằng sự trân trọng và uống chậm rãi, càng bộc lộ rõ những phẩm chất quý giá nhất.
Hành trình từ "trà" đến "dược" rồi thành "bảo" là hành trình đi từ ồn ào đến tĩnh lặng, từ hình thức bên ngoài vào chiều sâu bên trong. Đó là lời khẳng định rằng, giá trị thực sự không bao giờ đến từ sự vội vã. Chỉ khi đủ thời gian để lắng lại, rũ bỏ những tạp niệm và xô bồ, cả trà và người mới thực sự chạm đến ngưỡng của sự trân quý, trở thành phiên bản hoàn hảo nhất của chính mình.
Bảo An