Để đặt chân đến vùng đất này, người ta phải trải qua hành trình dài gần 2 giờ đồng hồ, vượt qua những con dốc quanh co và trơn trượt từ trung tâm xã. Nhưng khi đứng giữa độ cao hơn 1.300 mét, dưới tán những cây chè cổ thụ thân mốc thếch, phủ đầy rêu phong, mọi mệt nhọc dường như tan biến. Đây không chỉ là những cây chè đơn thuần, mà là chứng nhân lịch sử, là hồn cốt văn hóa của đồng bào dân tộc Mông nơi đây.
Di sản từ quá khứ, giá trị cho tương lai
Theo lời kể của những người cao niên trong bản, từ khi họ sinh ra đã thấy những cây chè sừng sững trên đỉnh núi. Cây chè Shan tuyết ở Ôn Ốc được thiên nhiên ưu đãi với khí hậu quanh năm mây phủ, độ ẩm cao và không khí trong lành. Chính điều kiện thổ nhưỡng đặc biệt này đã tạo nên những búp chè to, tròn trịa, phủ lớp lông tơ trắng mịn như tuyết – nguồn gốc của cái tên "Shan tuyết". Nước chè khi pha có màu vàng nâu sóng sánh, hương vị chát dịu ban đầu rồi chuyển dần sang ngọt sâu nơi cuống họng, một hương vị đặc trưng khó lẫn với bất kỳ vùng chè nào khác.
Tuy nhiên, số phận của những cây chè cổ thụ này cũng trải qua nhiều thăng trầm. Đã có thời gian dài, vùng chè bị bỏ quên, nhiều cây chết do sâu bệnh hoặc bị chặt phá để lấy đất canh tác. Ý thức được nguy cơ mất đi nguồn gen quý, từ năm 2019, người dân bản Ôn Ốc đã bắt tay vào cuộc chiến bảo tồn. Với sự đồng thuận cao, bản đã đưa quy định bảo vệ chè vào hương ước, nghiêm cấm chặt phá và chăn thả gia súc trong khu vực bảo tồn. Nhờ những nỗ lực không ngừng nghỉ, tháng 5/2025, 9 cây chè Shan tuyết cổ thụ tại đây đã vinh dự được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Đây là cột mốc quan trọng, khẳng định giá trị sinh thái và văn hóa đặc biệt của vùng chè Ôn Ốc.
Hồi sinh thương hiệu nhờ liên kết và khoa học
Không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn, câu chuyện của chè Ôn Ốc còn là hành trình vươn lên khẳng định thương hiệu. Sự hợp tác giữa người dân bản địa và Hợp tác xã (HTX) Tây Bắc đã mở ra hướng đi mới cho cây chè cổ. HTX đã ký hợp đồng thuê bao tiêu toàn bộ sản lượng từ gần 200 cây chè cổ thụ trong vòng 10 năm, đồng thời hướng dẫn bà con quy trình chăm sóc, thu hái khoa học để đảm bảo chất lượng búp chè tốt nhất. Hiện nay, mỗi năm vùng chè cung cấp khoảng 1 tấn búp tươi, chế biến được 200 kg chè khô thành phẩm. Thành quả ngọt ngào đã đến vào tháng 6/2025 khi sản phẩm chè Shan tuyết Ôn Ốc chính thức đạt chứng nhận OCOP 4 sao cấp tỉnh.
Bên cạnh đó, sự vào cuộc của giới khoa học cũng là đòn bẩy quan trọng. Trường Cao đẳng Sơn La đang triển khai đề tài nghiên cứu cấp tỉnh nhằm bảo tồn và phát triển giá trị chè Shan tuyết gắn với du lịch. Các chuyên gia đã đánh số từng cây, hướng dẫn kỹ thuật đốn tỉa tạo tán, cải tạo đất và quy trình chế biến chuẩn. Nhờ đó, người dân không chỉ biết cách giữ cây mà còn biết cách nhân rộng, trồng mới thêm khoảng 1.000 cây chè Shan tuyết, mở rộng vùng nguyên liệu cho tương lai.
Mặc dù vậy, con đường phía trước vẫn còn nhiều thách thức. Diện tích và sản lượng chè còn khiêm tốn, hạ tầng giao thông khó khăn là những rào cản lớn để đưa hương chè Ôn Ốc bay xa. Chính quyền xã Chiềng Hặc xác định cây chè không chỉ là cây kinh tế mà là tài sản văn hóa, cần sự đầu tư đồng bộ về hạ tầng và công nghệ để phát triển bền vững. Với sự chung tay của cộng đồng, doanh nghiệp và nhà nước, hy vọng những búp chè Shan tuyết trên đỉnh Pha Đét sẽ tiếp tục tỏa hương, mang lại cuộc sống ấm no cho đồng bào vùng cao.
Bảo An