Ngày càng nhiều các phiên livestream bán hàng trên các nền tảng mạng xã hội
Thuật toán và influencer: Khi quyết định mua hàng được lập trình sẵn
Những âm thanh rộn ràng từ các phiên livestream bán hàng đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống số. Trên TikTok, Facebook hay Instagram, chỉ cần vài thao tác lướt màn hình, người dùng có thể tiếp cận hàng trăm sản phẩm với đủ lời giới thiệu hấp dẫn, từ mỹ phẩm, quần áo đến đồ gia dụng, thực phẩm chức năng.
Không cần tìm kiếm, so sánh hay đọc thông tin chi tiết như trên các sàn thương mại điện tử, người mua chỉ việc để lại bình luận hoặc nhấn vào đường link được gắn sẵn để “chốt đơn”. Mua sắm vì thế diễn ra nhanh, gọn và mang tính tức thời, khiến ranh giới giữa giải trí và tiêu dùng ngày càng mờ nhạt.
Hoài Phương, 22 tuổi, cho biết thói quen mua sắm của mình đã thay đổi rõ rệt trong thời gian gần đây. Từ việc đặt hàng trên các sàn thương mại điện tử, Phương chuyển sang mua sắm chủ yếu qua TikTok vì cảm giác “đúng nhu cầu” và “dễ tin” hơn. “Thuật toán đề xuất đúng những món mình đang quan tâm, đặc biệt là những sản phẩm được influencer sử dụng và review. Xem video thực tế có người trải nghiệm trước khiến mình yên tâm hơn so với chỉ đọc mô tả. Thêm nữa, livestream trên TikTok thường có ưu đãi tốt, chốt đơn nhanh nên rất dễ mua”, Phương chia sẻ.
Các sản phẩm được lồng ghép trên các video
Chính sự kết hợp giữa thuật toán thông minh và sức ảnh hưởng của người nổi tiếng trên mạng xã hội đã khiến hành vi mua sắm trở nên bộc phát, mang nặng yếu tố cảm xúc hơn là lý trí. Nhưng đôi khi chính sự tiện lợi khi được xem các video trực tiếp, review giới thiệu cùng những lời khen có cánh của những người được cho là am hiểu về sản phẩm và có tầm ảnh hưởng trên mạng xã hội lại đem đến cho Hoài Phương những trải nghiệm mua hàng không mấy tốt đẹp. Hoài Phương từng trở thành nạn nhân của hiệu ứng FOMO (sợ bỏ lỡ) khi mua một sản phẩm chăm sóc da đang “hot” trên TikTok. Theo Phương, video review của một influencer nổi tiếng khẳng định sản phẩm có thành phần tự nhiên, giúp sáng da, giảm mụn, mờ thâm hiệu quả. Phần bình luận tràn ngập lời khen, coi đây là “bí quyết” để có làn da đẹp. “Mình đã đặt mua ngay mà không tìm hiểu thêm. Nhưng khi sử dụng thì hiệu quả không như quảng cáo, da mình còn có dấu hiệu kích ứng”, Phương nói.
Thực tế, nhiều video review hiện nay được dàn dựng kỹ lưỡng, có kịch bản sẵn và mang tính quảng cáo trá hình. Người xem dễ bị cuốn theo hình ảnh, lời nói của người có ảnh hưởng mà bỏ qua các yếu tố quan trọng như nguồn gốc sản phẩm, thành phần hay phản hồi tiêu cực.
Từ mua nhầm hàng đến mất tiền oan: Lừa đảo ngày càng tinh vi
Bên cạnh việc gặp vấn đề với chất lượng sản phẩm trên mạng khác với thực tế, người tiêu dùng còn phải đối mặt với những hình thức lừa đảo tinh vi hơn. Chị Đặng Mai Ngân (36 tuổi, sống tại Hoàn Kiếm, Hà Nội) kể lại trải nghiệm bị lừa chuyển tiền hàng ảo chỉ vì sự chủ quan khi nhận hàng. Do thường xuyên mua hàng online và hay nhờ shipper để hàng dưới sảnh chung cư, chị đã chủ quan khi nhận cuộc gọi thông báo giao hàng. “Họ đọc đúng tên, số điện thoại, địa chỉ của mình nên mình không nghi ngờ gì, chỉ chuyển khoản như thói quen. Đến khi về nhà thì không thấy đơn đâu, gọi lại thì bị chặn số”, chị Ngân cho biết.
Ảnh minh họa
Không chỉ dừng lại ở con số 1, chỉ vài tuần sau chị Ngân lại tiếp tục nhận được cuộc gọi từ một người tự xưng là shipper đến giao hàng và lại thực hiện những thủ đoạn cũ. Tuy nhiên, lần này chị cảnh giác hơn, hỏi kỹ thông tin đơn hàng thì người gọi bắt đầu tỏ thái độ cáu gắt rồi cúp máy. “Quan trọng nhất là không để bị thao túng tâm lý. Một khi đã chuyển khoản thì rất khó lấy lại”, chị Ngân chia sẻ.
Việc kẻ gian nắm rõ thông tin cá nhân của người mua cho thấy nguy cơ rò rỉ dữ liệu trong quá trình giao dịch trên mạng xã hội, đặc biệt khi người dùng mua hàng qua các kênh không chính thống.
Social Commerce bùng nổ và khoảng trống bảo vệ người tiêu dùng
Không thể phủ nhận rằng, việc mua hàng qua mạng xã hội mang đến nhiều tiện ích, nhưng cũng đi kèm với những rủi ro mà không phải ai cũng lường trước được. Theo anh Nguyễn Văn Bách, Quản lý Truyền thông Học viện Marketing - Tomorrow Marketers, mua sắm trên mạng xã hội đang phát triển mạnh theo mô hình “Social Commerce”- kết hợp giữa trải nghiệm mua hàng và tương tác xã hội.
“Khách hàng vừa xem sản phẩm, vừa tương tác trực tiếp với người bán, thậm chí chốt đơn ngay trên livestream. Điều này tạo cảm giác gần gũi và tiện lợi, nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro”, anh Bách nhận định.
Khác với các sàn thương mại điện tử có cơ chế trung gian, chính sách đổi trả và bảo vệ người mua rõ ràng, giao dịch trên mạng xã hội thường diễn ra trực tiếp giữa hai bên. Khi xảy ra tranh chấp, người tiêu dùng gần như không biết khiếu nại với ai. Anh Bách cũng khuyến cáo người mua cần tỉnh táo trước các chiêu trò bán hàng cảm xúc: “Để tránh bị thao túng, người tiêu dùng cần đặt ra nguyên tắc rõ ràng: không mua hàng theo cảm tính, luôn kiểm tra thông tin sản phẩm trên nhiều nguồn khác nhau, và đừng vội tin vào các video review quá hoàn hảo. Ngoài ra, nên giới hạn ngân sách mua sắm hàng tháng để tránh sa đà vào những sản phẩm không thực sự cần thiết”.
Tỉnh táo để không trả giá cho sự tiện lợi
Mua sắm qua mạng xã hội mang lại nhiều tiện ích, từ trải nghiệm trực quan đến khả năng tiếp cận nhanh chóng. Tuy nhiên, đi kèm với đó là nguy cơ mua phải hàng kém chất lượng, bị lừa đảo hoặc rơi vào vòng xoáy mua sắm theo cảm xúc. Để hạn chế rủi ro, người tiêu dùng cần kiểm tra kỹ thông tin người bán, đọc kỹ đánh giá đa chiều, không chạy theo hiệu ứng đám đông và tuyệt đối không vội vàng chuyển tiền khi chưa xác minh rõ ràng. Sự tỉnh táo chính là “lá chắn” quan trọng nhất trước những hiểm họa ẩn sau sự tiện lợi của mua sắm trên mạng xã hội.
Yến Nhi