“Ngũ quả” – quan niệm về sự đủ đầy trong ngày Tết Việt
Trong quan niệm Á Đông, con số “ngũ” mang ý nghĩa đặc biệt, gắn với thuyết ngũ hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ – biểu trưng cho sự vận động hài hòa của vũ trụ. Từ đó, “ngũ” còn được hiểu là sự đầy đủ, trọn vẹn, cân bằng giữa con người với trời đất và tự nhiên. Mâm ngũ quả vì thế không đơn thuần là sự sắp đặt ngẫu nhiên các loại trái cây, mà là cách người Việt hình dung về một năm mới thuận hòa, hanh thông và bền vững.
Trong Tết Nguyên đán, mâm ngũ quả giữ vai trò là lễ vật dâng cúng tổ tiên, thể hiện đạo hiếu và lòng tri ân của con cháu đối với những thế hệ đi trước. Khác với những mâm cỗ cầu kỳ, mâm ngũ quả không đặt nặng giá trị vật chất hay sự xa xỉ, mà coi trọng ý nghĩa biểu trưng và tấm lòng gửi gắm. Chính sự giản dị ấy tạo nên chiều sâu văn hóa cho nghi lễ đầu năm, khi mỗi loại quả đều mang theo mong ước về bình an, đủ đầy và sum vầy.
Truyền thống lựa chọn trái cây trong mâm ngũ quả cũng gắn chặt với đời sống nông nghiệp của người Việt. Những loại quả được dâng cúng thường là sản vật theo mùa, quen thuộc với sinh hoạt hằng ngày, phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người và tự nhiên. Qua đó, mâm ngũ quả không tách rời thực tế đời sống, mà trở thành sự tiếp nối tự nhiên của nhịp sống lao động, được nâng lên thành nghi lễ mang ý nghĩa tinh thần trong những ngày đầu xuân.
Mâm ngũ quả và văn hóa vùng miền
Dù cùng chung một nền tảng nghi lễ trong Tết Nguyên đán, mâm ngũ quả ở mỗi vùng miền lại mang những sắc thái riêng, phản ánh điều kiện tự nhiên, nếp sống và cách người Việt gửi gắm ước vọng đầu năm. Sự khác biệt ấy không làm rời xa truyền thống, mà cho thấy văn hóa Tết luôn linh hoạt, thích ứng với từng không gian sống cụ thể.
Ở miền Bắc, mâm ngũ quả thường được bày biện theo bố cục chặt chẽ, coi trọng tính biểu trưng. Chuối xanh gần như luôn giữ vai trò làm nền, với dáng xòe nâng đỡ các loại quả khác, gợi hình ảnh che chở, quây quần. Bên cạnh đó là bưởi hoặc phật thủ, cam, quýt, hồng, táo – những loại quả mang màu sắc hài hòa, tạo cảm giác cân đối và trang nghiêm. Cách sắp đặt này phản ánh nếp sống coi trọng lễ nghi, trật tự và sự kế thừa gia phong, nơi mâm ngũ quả không chỉ để dâng cúng mà còn thể hiện sự chỉn chu trong đời sống tinh thần của mỗi gia đình.
Trong khi đó, miền Trung lại tiếp cận mâm ngũ quả với tinh thần linh hoạt và tiết chế hơn. Do điều kiện khí hậu khắc nghiệt và đời sống còn nhiều vất vả, việc lựa chọn trái cây không quá câu nệ số lượng hay tên gọi, mà tùy thuộc vào sản vật sẵn có và khả năng của từng nhà. Điều được đặt lên hàng đầu không phải hình thức bày biện cầu kỳ, mà là tấm lòng thành kính dâng lên tổ tiên. Mâm ngũ quả miền Trung vì thế mang dáng vẻ mộc mạc, phản ánh rõ nét tư duy thực tế và sự bền bỉ của con người nơi đây.
Ở miền Nam, mâm ngũ quả lại nổi bật bởi cách gửi gắm ước vọng thông qua ngôn ngữ dân gian. Bộ quả quen thuộc như mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, đôi khi thêm sung – được lựa chọn dựa trên cách đọc lái, tạo thành lời chúc năm mới gần gũi và dễ nhớ. Cách làm này thể hiện tinh thần cởi mở, lạc quan, hướng đến những mong ước rất đời thường: đủ đầy, sung túc, thuận lợi trong làm ăn và sinh hoạt. Mâm ngũ quả miền Nam vì thế mang màu sắc sinh động, phản ánh rõ nhịp sống phóng khoáng của vùng đất nơi đây.
Dẫu vậy, sự khác biệt trong mâm ngũ quả giữa các vùng miền không làm mờ đi giá trị cốt lõi của truyền thống. Qua từng loại quả và cách bày biện, người Việt ở mỗi miền vẫn cùng chung một điểm gặp gỡ: gửi gắm ước vọng an lành, đủ đầy trong khoảnh khắc chuyển giao năm cũ, năm mới.
Mâm ngũ quả miền Nam thường gồm dừa, na, xoài và sung
Giữ truyền thống trong nhịp sống hiện đại
Trong đời sống hiện đại, mâm ngũ quả ngày Tết vẫn giữ nguyên cấu trúc cơ bản với năm loại trái cây, như một cách tiếp nối quan niệm truyền thống về sự đủ đầy và hài hòa. Sự thay đổi, nếu có, chủ yếu nằm ở cách lựa chọn và trình bày, khi nhiều gia đình chú trọng hơn đến yếu tố thẩm mỹ, phối màu và không gian trưng bày để mâm ngũ quả trở nên hài hòa, đẹp mắt hơn trong tổng thể ngôi nhà.
Những xu hướng trang trí hiện đại như sắp xếp theo tông màu, kết hợp hoa lá, phụ kiện hoặc lựa chọn trái cây có hình thức đồng đều không làm mất đi ý nghĩa nghi lễ của mâm ngũ quả. Ngược lại, chúng cho thấy mong muốn chăm chút cho không gian thờ cúng, thể hiện sự trân trọng đối với truyền thống theo một cách phù hợp với nhịp sống và thẩm mỹ đương thời. Dù hình thức có thay đổi, tinh thần dâng cúng, cầu an và hướng về tổ tiên vẫn luôn được đặt ở vị trí trung tâm.
Với người trẻ, việc chuẩn bị mâm ngũ quả không còn là sự lặp lại máy móc các khuôn mẫu cũ, mà là quá trình chủ động lựa chọn và diễn giải truyền thống. Thông qua những cách bày biện sáng tạo nhưng vẫn giữ đủ năm loại quả và ý nghĩa cốt lõi, họ góp phần làm cho mâm ngũ quả tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện đại như một thực hành văn hóa sống động, gắn kết quá khứ với hiện tại.