Năm 2026 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng của kinh tế nông nghiệp Việt Nam khi hàng loạt chính sách thuế được điều chỉnh theo hướng ưu đãi, cùng với việc các hiệp định thương mại tự do (FTA) bước vào giai đoạn cắt giảm sâu. Trong bức tranh đó, hợp tác xã (HTX) chè, một mắt xích truyền thống nhưng còn nhiều hạn chế đang đứng trước câu hỏi lớn: đây có phải là thời điểm vàng để tái cấu trúc, hay chỉ là “cơn gió thuận” mang tính ngắn hạn?
Ảnh minh họa
Trước hết, cần nhìn nhận rõ bối cảnh chính sách. Từ ngày 1/7/2026, thu nhập từ lợi tức cổ phần của thành viên HTX nông nghiệp chính thức được miễn thuế thu nhập cá nhân, một thay đổi mang tính khuyến khích rõ rệt đối với mô hình kinh tế tập thể . Song song, nhiều đề xuất và chính sách trước đó cũng mở rộng diện miễn, giảm thuế cho HTX hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, chế biến nông sản, đặc biệt tại các địa bàn khó khăn .
Ở bình diện quốc tế, năm 2026 cũng là mốc quan trọng khi nhiều dòng thuế trong các FTA như EVFTA hay CPTPP giảm về 0%, tạo lợi thế cạnh tranh đáng kể cho hàng hóa Việt Nam, trong đó có chè . Thực tế cho thấy tín hiệu thị trường đang tích cực: chỉ trong tháng 1/2026, xuất khẩu chè đạt gần 21 triệu USD, tăng 27% so với cùng kỳ ; lũy kế hai tháng đầu năm tăng cả về lượng và giá trị .
Những con số này gợi mở một cơ hội rõ ràng: HTX chè có thể hưởng “lợi kép” từ ưu đãi thuế trong nước và ưu đãi thuế quan quốc tế. Nhưng cơ hội chỉ thực sự có ý nghĩa nếu đi kèm với năng lực tận dụng.
Ở góc độ tích cực, miễn thuế giúp HTX cải thiện dòng tiền, tăng khả năng tích lũy vốn và tái đầu tư. Trong bối cảnh nhiều HTX chè còn hạn chế về tài chính, việc giữ lại phần lợi nhuận không bị đánh thuế có thể tạo ra nguồn lực để nâng cấp công nghệ chế biến, cải thiện chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu. Đồng thời, ưu đãi thuế còn góp phần thu hút thêm thành viên, củng cố tính liên kết, yếu tố vốn là “điểm nghẽn” lâu nay của ngành chè.
Quan trọng hơn, khi các FTA mở ra thị trường rộng lớn với thuế suất thấp, HTX chè nếu được tổ chức tốt hoàn toàn có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Không chỉ xuất khẩu nguyên liệu thô, các HTX có thể chuyển hướng sang sản phẩm chế biến sâu, hữu cơ hoặc đạt tiêu chuẩn quốc tế, nơi giá trị gia tăng cao hơn nhiều lần.
Tuy nhiên, mặt trái của “kỷ nguyên miễn thuế” cũng dần lộ rõ nếu nhìn sâu vào cấu trúc ngành. Thực tế cho thấy, tăng trưởng xuất khẩu chè năm 2026 vẫn mang tính “trái chiều”: tăng về lượng nhưng giá chịu áp lực, thị trường phân hóa . Điều này phản ánh một vấn đề cốt lõi: năng lực cạnh tranh của chè Việt Nam vẫn chưa thực sự bền vững.
Miễn thuế, về bản chất, chỉ là yếu tố hỗ trợ bên ngoài. Nếu HTX chè không cải thiện chất lượng sản phẩm, không đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe về môi trường, truy xuất nguồn gốc và an toàn thực phẩm, thì ưu đãi thuế sẽ nhanh chóng mất tác dụng. Thậm chí, trong bối cảnh các thị trường lớn áp dụng tiêu chuẩn ESG và cơ chế điều chỉnh carbon, những đơn vị sản xuất manh mún, thiếu kiểm soát có thể bị loại khỏi cuộc chơi dù được hưởng ưu đãi thuế.
Một rủi ro khác là “tâm lý ngắn hạn”. Khi được miễn thuế, một số HTX có thể tập trung vào mở rộng sản lượng để tận dụng lợi thế giá, thay vì đầu tư dài hạn vào chất lượng và thương hiệu. Điều này có thể dẫn đến vòng xoáy quen thuộc: tăng sản lượng, giảm giá, giảm lợi nhuận và cuối cùng là mất lợi thế cạnh tranh.
Vì vậy, câu trả lời cho bài toán “cơ hội hay lợi ích ngắn hạn” không nằm ở chính sách, mà nằm ở cách HTX chè phản ứng với chính sách đó. Nếu coi miễn thuế là “đòn bẩy” để tái cấu trúc từ tổ chức sản xuất, liên kết chuỗi, đến chiến lược thị trường thì đây là cơ hội lịch sử. Ngược lại, nếu chỉ xem đó là lợi ích tài chính tức thời, thì hiệu ứng sẽ nhanh chóng suy giảm khi các yếu tố cạnh tranh cốt lõi không được cải thiện.
Trong dài hạn, con đường bền vững cho HTX chè không chỉ là “bán được nhiều hơn” mà là “bán tốt hơn”. Điều này đòi hỏi chuyển dịch từ sản xuất phân tán sang liên kết vùng nguyên liệu; từ chế biến thô sang chế biến sâu; từ xuất khẩu trung gian sang xây dựng thương hiệu trực tiếp. Đồng thời, cần tận dụng chuyển đổi số và thương mại điện tử xuyên biên giới, xu hướng đang mở ra cơ hội tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng toàn cầu .
Năm 2026, vì thế, không chỉ là năm của ưu đãi thuế, mà còn là năm “thử lửa” đối với năng lực thích ứng của HTX chè. Chính sách có thể mở đường, nhưng chỉ những mô hình biết tái cấu trúc một cách thực chất mới có thể đi xa. Và trong cuộc đua đó, miễn thuế không phải là đích đến, mà chỉ là điểm khởi đầu.