Di sản từ đại ngàn đến khát vọng chuẩn hóa
Trà Shan tuyết từ lâu đã nổi danh bởi sự tinh khiết và hương vị đặc trưng không thể sao chép. Sinh trưởng ở độ cao hơn 1.200m so với mực nước biển, hấp thụ tinh túy của đất trời, sương mù và gió ngàn, những búp trà phủ lớp lông tơ trắng mịn như tuyết chính là nguồn nguyên liệu quý giá. Khi trà được thu hái thủ công và chế biến tinh xảo, khi pha cho sắc nước trong sáng, tỏa hương thơm thanh khiết đặc trưng của núi rừng đại ngàn, mang vị chát dịu nhẹ và để lại hậu vị ngọt sâu lắng nơi cổ họng.
Sự chuyển mình thực sự bắt đầu khi chương trình OCOP được các tỉnh miền núi phía Bắc được triển khai mạnh mẽ. Việc đưa trà Shan tuyết hướng tới mục tiêu trở thành sản phẩm OCOP 5 sao cấp quốc gia không chỉ đơn thuần là cuộc đua về danh hiệu. Đó là một chiến lược nâng cấp toàn diện và khốc liệt, từ quy hoạch vùng nguyên liệu bền vững, lập hồ sơ bảo tồn cây di sản đến việc áp dụng các tiêu chuẩn quản lý chất lượng khắt khe nhất của thế giới như HACCP, ISO 22000 hay các chứng nhận Organic quốc tế.
Hiện nay, các vùng trà di sản phía Bắc đang sở hữu khối tài sản tự nhiên vô giá. Tiêu biểu như tại Hà Giang, thủ phủ của trà Shan tuyết cổ thụ, là địa phương đang sở hữu diện tích trà lên tới hơn 18.000 ha với các tiểu vùng danh tiếng như Hồ Thầu, Thông Nguyên, Cao Bồ, Nậm Dịch... Trong khi đó, tại Tuyên Quang, vùng chè đặc sản Shan tuyết tại Hồng Thái (Na Hang) cũng đang khẳng định vị thế mạnh mẽ với hàng ngàn cây trà cổ thụ được công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Đây chính là nền tảng vững chắc để các tỉnh miền núi bứt phá, chuyển dịch tư duy từ sản xuất nông nghiệp thuần túy sang phát triển kinh tế nông nghiệp bền vững
Từ chất lượng đến thương hiệu quốc gia
Để đạt được chứng nhận OCOP 5 sao, cấp độ cao nhất của sản phẩm địa phương có năng lực xuất khẩu toàn cầu, trà Shan tuyết phải trải qua quá trình kiểm duyệt nghiêm ngặt từ Trung ương, các tiêu chí đạt chuẩn. Đây chính là đòn bẩy làm thay đổi toàn diện tư duy sản xuất của người nông dân và các doanh nghiệp. Tính đến nay, trên bình diện cả nước, ngành chè đã ghi nhận ít nhất 3 sản phẩm trà Shan Tuyết cổ thụ xuất sắc đạt chứng nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia tiêu biểu như các dòng Hồng trà, Trà xanh của HTX chè Phìn Hồ, Trà Shan tuyết Hồng Thái,....
Tại các vùng trà trọng điểm như Hà Giang, Yên Bái, Sơn La hay Tuyên Quang,..... các hợp tác xã kiểu mới đã thay thế cho mô hình nông dân hộ nhỏ lẻ. Quy trình thu hái 1 tôm 1 lá hoặc 1 tôm 2 lá được thực hiện thủ công 100%, kết hợp với công nghệ chế biến hiện đại như sấy lạnh, hệ thống lên men kiểm soát nhiệt độ tự động. Nhờ đó, cánh trà không bị nát, giúp bảo lưu tối đa hàm lượng, giữ trọn vẹn hoạt chất polyphenol (chất chống oxy hóa), giữ được màu sắc tự nhiên và hương thơm thanh khiết tự nhiên.
Mỗi hộp trà không chỉ chứa đựng búp trà khô, mà còn mang theo câu chuyện văn hóa bản địa độc đáo của người Mông, người Dao, về những cụ trà cổ thụ được vinh danh là Cây Di sản Việt Nam. Đây chính là giá trị gia tăng giúp trà Shan Tuyết định vị ở phân khúc cao cấp, khác biệt hoàn toàn với các dòng trà công nghiệp sản xuất đại trà trên thế giới.
Đa dạng hóa sản phẩm trà
Không dừng lại ở dòng trà xanh truyền thống, các doanh nghiệp và hợp tác xã sở hữu sản phẩm OCOP 5 sao đã chủ động đầu tư sâu, sáng tạo, thử nghiệm vào nghiên cứu và phát triển. Đây là sự bứt phá của các doanh nghiệp khỏi lối mòn tư duy cũ, chuyển từ việc bán thứ mình có sang kiến tạo những hệ sinh thái sản phẩm cao cấp, giúp tạo lợi thế cạnh tranh, đáp ứng thị hiếu khắt khe của giới thượng lưu và thị trường quốc tế.
Bạch Trà Shan tuyết cổ thụ vụ xuân ủ một năm
Các dòng Bạch trà thượng hạng, Hồng trà hay Trà phổ nhĩ được chế biến từ trà Shan tuyết đang trở thành xu hướng tiêu dùng mới nhờ hương vị độc đáo và giá trị dược tính cao. Sự đa dạng này cho phép thương hiệu trà Việt tiếp cận được nhiều phân khúc khách hàng, từ những người trẻ yêu thích sự tiện lợi đến những người sành trà lâu năm đòi hỏi sự tinh tế. Với tấm thẻ thông hành OCOP 5 sao, sản phẩm đã dễ dàng thâm nhập vào các hệ thống bán lẻ cao cấp, các khách sạn 5 sao và trở thành lựa chọn ưu tiên trong các gói quà tặng ngoại giao cấp quốc gia, đồng thời mở rộng đường xuất khẩu sang các thị trường yêu cầu tiêu chuẩn hữu cơ khắt khe như EU, Mỹ và Nhật Bản.
Thị trường nội địa hóa và vươn tầm thế giới
Sở hữu tấm “thẻ quyền lực” OCOP 5 sao do Hội đồng cấp Quốc gia phê duyệt, trà Shan tuyết Việt Nam có đủ tư cách pháp lý và năng lực cạnh tranh để phá vỡ các rào cản kỹ thuật, bước chân vào những kênh phân phối hiện đại có biên lợi nhuận cao.
Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chỉ ra phân khúc tiêu dùng nội địa cao cấp đối với các dòng trà di sản tăng trưởng ổn định khoảng 15% mỗi năm. Các thương hiệu trà OCOP 5 sao hiện đã tự tin hiện diện tại các hệ thống siêu thị lớn, không gian trà thất sang trọng, trở thành lựa chọn ưu tiên hàng đầu trong các giỏ quà tặng doanh nghiệp và quà tặng ngoại giao tầm quốc gia. Việc ứng dụng chuyển đổi số như dán tem điện tử mã QR để truy xuất nguồn gốc đến từng tiểu vùng, đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử lớn đã củng cố niềm tin tuyệt đối cho người tiêu dùng về một dòng trà minh bạch và nhân văn.
Giá chè xuất khẩu bình quân của Việt Nam sang các thị trường truyền thống thô sơ chỉ dao động ở mức dưới 2 USD/kg. Tuy nhiên, các dòng trà Shan tuyết cổ thụ đạt chuẩn OCOP 5 sao khi xuất khẩu sang các thị trường khó tính như EU, Nhật Bản, Mỹ hay Đài Loan sở hữu giá trị thặng dư vượt trội. Giá xuất khẩu trung bình của các dòng bạch trà, hồng trà cổ thụ 5 sao hiện dao động từ 50 -120 USD/kg tùy loại và dòng siêu cao cấp có thể lên tới 400 USD/Kg. Tại các thị trường này, trà di sản Việt Nam không chọn cạnh tranh bằng giá rẻ, mà cạnh tranh sòng phẳng bằng xu hướng tiêu dùng xanh toàn cầu. Chứng nhận 5 sao đóng vai trò như một bảo chứng vàng giúp sản phẩm vượt qua các rào cản khắt khe về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật của châu Âu.
Hướng tới sự phát triển bền vững và giá trị nhân văn
Hành trình vươn tầm của trà Shan tuyết OCOP 5 sao không đơn thuần dừng lại ở những con số tăng trưởng doanh thu hay kim ngạch xuất khẩu. Đây còn là bài toán chiến lược về bảo tồn đa dạng sinh học và kiến tạo sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số (người Mông, Dao, Tày...) tại các vùng núi cao phía Bắc.
Khi giá trị kinh tế của cây trà cổ thụ được nâng cao nhờ nhãn hiệu OCOP 5 sao, nguồn thu nhập của người dân bản địa tham gia chuỗi liên kết đã tăng trưởng rõ rệt và ổn định. Lộc của rừng thực sự mang lại cuộc sống ấm no, người dân sẽ tự giác trở thành những người bảo vệ rừng tận tụy nhất. Tình trạng chặt phá cây cổ thụ hay đốt nương làm rẫy được đẩy lùi, góp phần bảo vệ tầng che phủ rừng phòng hộ đầu nguồn và giữ gìn cấu trúc văn hóa độc đáo của bản làng.
Sự kết hợp giữa nông nghiệp sinh thái và du lịch trải nghiệm cũng đang mở ra một tương lai xanh vững chắc, đưa hương trà Shan tuyết Việt Nam tự tin tỏa sáng rực rỡ trên bản đồ nông sản tinh hoa thế giới.
Kim Như