Trong nhiều thập kỷ, khi nhắc đến ngành trà toàn cầu, Trung Quốc gần như mặc định được xem là “gã khổng lồ” về quy mô. Từ những đồi chè trải dài bất tận ở Vân Nam, Quý Châu đến Tứ Xuyên, quốc gia này đã xây dựng một hệ sinh thái sản xuất trà mà ít quốc gia nào có thể sánh kịp. Tuy nhiên, đằng sau những con số ấn tượng về sản lượng và xuất khẩu, một cuộc chuyển dịch chiến lược đang âm thầm diễn ra: Trung Quốc không còn chỉ muốn là nước sản xuất trà lớn nhất, mà đang hướng tới trở thành quốc gia tạo ra giá trị lớn nhất trong chuỗi ngành hàng này.
Ảnh minh họa
Năm 2025, sản lượng trà của Trung Quốc đạt khoảng 3,92 triệu tấn – tăng gần 70% so với năm 2016. Cùng với đó, xuất khẩu đạt hơn 419 triệu kg, củng cố vị thế là nhà cung cấp trà xanh lớn nhất thế giới. Những con số này phản ánh năng lực sản xuất khổng lồ và sự mở rộng mạnh mẽ của ngành trong suốt một thập kỷ. Tuy nhiên, chính sự tăng trưởng nhanh về lượng lại bộc lộ một nghịch lý: giá trị gia tăng của ngành chưa tương xứng với quy mô.
Thực tế, phần lớn trà xuất khẩu của Trung Quốc vẫn thuộc phân khúc đại trà, nhạy cảm về giá. Trà xanh chiếm tới gần 88% tổng lượng xuất khẩu, với giá trung bình chỉ dao động khoảng 3–3,2 USD/kg. Ở nhiều thị trường châu Phi hay Trung Đông, mức giá thậm chí thấp hơn. Điều này đồng nghĩa với việc, dù chiếm ưu thế về sản lượng, Trung Quốc vẫn chưa thực sự kiểm soát được “phần ngon nhất” của chuỗi giá trị, nơi lợi nhuận nằm ở thương hiệu, chế biến sâu và trải nghiệm tiêu dùng.
Nhận thức rõ giới hạn đó, các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc đã đưa ra một hướng đi mới. Tháng 2/2026, năm bộ ngành nước này phối hợp ban hành chiến lược phát triển ngành trà với mục tiêu xây dựng một thị trường trị giá 1,5 nghìn tỷ nhân dân tệ vào năm 2030. Điểm cốt lõi của chiến lược không phải là mở rộng diện tích hay tăng sản lượng, mà là tái cấu trúc toàn bộ ngành theo hướng nâng cao giá trị: đa dạng hóa sản phẩm, hiện đại hóa chuỗi cung ứng, xây dựng thương hiệu và thúc đẩy các doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh toàn cầu.
Sự chuyển hướng này đánh dấu bước chuyển từ tư duy “nông nghiệp sản xuất” sang “công nghiệp tiêu dùng”. Nếu trước đây trà chủ yếu được xem là sản phẩm nguyên liệu, phục vụ xuất khẩu hoặc tiêu dùng truyền thống thì nay, nó được đặt vào trung tâm của nền kinh tế trải nghiệm. Trà không còn chỉ là lá khô, mà trở thành đồ uống thời thượng, sản phẩm chăm sóc sức khỏe, thậm chí là biểu tượng văn hóa được đóng gói trong các thương hiệu hiện đại.
Một trong những minh chứng rõ ràng nhất cho xu hướng này là sự bùng nổ của ngành đồ uống trà kiểu mới tại Trung Quốc. Các chuỗi cửa hàng trà sữa, trà trái cây, trà pha chế sáng tạo đã nhanh chóng phủ sóng các đô thị lớn, với giá trị thị trường vượt 350 tỷ nhân dân tệ vào năm 2024. Những thương hiệu như CHAGEE hay HeyTea không chỉ bán đồ uống, mà còn bán trải nghiệm, từ thiết kế cửa hàng, câu chuyện thương hiệu đến hệ thống đặt hàng số hóa. Chính mô hình này đã giúp trà “leo thang” từ một sản phẩm nông nghiệp giá rẻ trở thành một sản phẩm tiêu dùng có giá trị cao.
Song song với đó, Trung Quốc cũng đang đẩy mạnh phát triển các dòng sản phẩm trà cao cấp và chuyên biệt, trong đó nổi bật là matcha. Từng là “lãnh địa” gần như độc quyền của Nhật Bản, matcha nay đang được Trung Quốc sản xuất với quy mô lớn, đạt khoảng 5.000–6.000 tấn mỗi năm. Không dừng ở việc cung cấp nguyên liệu, các doanh nghiệp Trung Quốc đang đầu tư vào quy trình chế biến, xây dựng thương hiệu và mở rộng ứng dụng matcha trong thực phẩm, đồ uống và mỹ phẩm. Đây chính là ví dụ điển hình cho chiến lược “leo thang giá trị”, từ nguyên liệu thô sang sản phẩm hoàn chỉnh có thương hiệu.
Lợi thế của Trung Quốc trong cuộc chuyển dịch này là không thể phủ nhận. Thứ nhất, đó là năng lực sản xuất khổng lồ, nền tảng giúp đảm bảo nguồn cung ổn định. Thứ hai, thị trường nội địa rộng lớn đóng vai trò như một “phòng thí nghiệm” khổng lồ, nơi các sản phẩm mới có thể được thử nghiệm, điều chỉnh và nhân rộng với tốc độ chóng mặt. Thứ ba, hệ sinh thái thương mại điện tử và bán lẻ hiện đại cho phép các doanh nghiệp nhanh chóng kết nối từ vùng trồng đến người tiêu dùng cuối cùng. Và cuối cùng, sự hỗ trợ mạnh mẽ từ chính phủ trong việc hiện đại hóa nông nghiệp và phát triển thương hiệu đã tạo ra một lực đẩy hiếm có.
Tuy nhiên, con đường này không hoàn toàn bằng phẳng. Việc chuyển từ “bán số lượng” sang “bán giá trị” đòi hỏi thay đổi sâu sắc trong tư duy sản xuất, quản trị và tiếp thị. Xây dựng thương hiệu toàn cầu không chỉ cần chất lượng sản phẩm, mà còn cần câu chuyện, bản sắc và niềm tin của người tiêu dùng. Đây là thách thức mà không phải doanh nghiệp nào cũng có thể vượt qua trong thời gian ngắn.
Dẫu vậy, xu hướng là không thể đảo ngược. Sau khi đã chinh phục thế giới bằng quy mô, Trung Quốc đang bước vào giai đoạn tái định nghĩa vai trò của mình trong ngành trà toàn cầu. Không còn là “công xưởng sản xuất trà”, quốc gia này đang hướng tới trở thành “trung tâm tạo giá trị”, nơi trà không chỉ được trồng và chế biến, mà còn được nâng tầm thành trải nghiệm, thương hiệu và phong cách sống.
Trong bối cảnh đó, phần còn lại của thế giới bao gồm cả các quốc gia sản xuất trà truyền thống, sẽ buộc phải quan sát và thích nghi. Bởi khi cuộc chơi chuyển từ số lượng sang giá trị, luật chơi cũng thay đổi. Và Trung Quốc, một lần nữa, đang đi trước một bước.