Ba thế hệ giữ lừa nghề, một hành trình sáng tạo
Sinh năm 1976 tại làng nghề thêu tay truyền thống Thắng Lợi, nghệ nhân Nguyễn Thúy Đào lớn lên trong không gian quen thuộc của khung thêu, kim chỉ và những bức tranh được tạo nên từ đôi bàn tay khéo léo. Tình yêu nghề đến với chị tự nhiên qua những tháng ngày được ông nội, cha mẹ truyền dạy, để rồi trở thành niềm đam mê gắn bó suốt cuộc đời.
Được gia đình trực tiếp hướng dẫn từ những kỹ thuật cơ bản, chị sớm bộc lộ năng khiếu và sự kiên trì với nghề. Mới 13 tuổi, chị đã thành thạo chín kỹ thuật thêu tay truyền thống, gồm: nối đầu, lướt vặn, đâm sô, bó bạt, thêu bỏ, thêu bạt, sa hạt, khoắn vảy và thêu chăng chặn. Đến năm 15 tuổi, chị đã có thể tự tay hoàn thiện một tác phẩm thêu thủ công phức tạp.
Những năm tháng miệt mài bên khung thêu không chỉ giúp chị làm chủ kỹ thuật mà còn hình thành tư duy thẩm mỹ, khả năng phối màu và sự nhạy bén trong sáng tạo. Với chị, mỗi đường kim không đơn thuần tạo nên hình ảnh mà còn gửi gắm tâm huyết, cảm xúc và câu chuyện văn hóa của người thợ.
Nghệ nhân Nguyễn Thúy Đào (bên trái) giới thiệu các sản phẩm thêu tay truyền thống tại gian hàng trưng bày.
Hơn ba thập kỷ gắn bó với nghề, nghệ nhân Nguyễn Thúy Đào luôn chủ động học hỏi, tìm tòi những hướng đi mới để đưa tranh thêu tay đến gần hơn với công chúng. Thông qua các hội chợ, triển lãm thương mại và mỹ nghệ trên cả nước, chị có thêm cơ hội tiếp cận kỹ thuật, nắm bắt nhu cầu thị trường và phát triển những mẫu sản phẩm đa dạng. Sự kết hợp giữa kỹ thuật truyền thống với tư duy sáng tạo đã tạo nên nét riêng cho các sản phẩm của chị.
Dấu ấn đáng nhớ trong hành trình sáng tạo ấy là bức tranh thêu “Tổ ấm”, được chị dành tặng nhân dịp Đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội năm 2010. Tác phẩm thể hiện tình yêu với Thủ đô, gửi gắm mong muốn Hà Nội luôn là nơi chốn thân thương để mỗi người con đất Việt tìm về. Bức tranh gây ấn tượng bởi đường nét mềm mại, bố cục hài hòa, màu sắc sinh động và kỹ thuật thêu hai mặt gần như tương đồng. Tác phẩm được Ban tổ chức chương trình “Trí tuệ Thăng Long - Hà Nội” chứng nhận là sản phẩm tiêu biểu nhân dịp kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội.
Năm 2011, chị được Chủ tịch nước trao tặng danh hiệu Nghệ nhân làng nghề, ghi nhận những đóng góp đối với nghề thêu truyền thống. Đến cuối năm 2019, các sản phẩm tranh thêu tay của chị được UBND thành phố Hà Nội công nhận đạt hạng OCOP 4 sao, mở thêm cơ hội quảng bá sản phẩm làng nghề gắn với chương trình phát triển kinh tế địa phương.
Với nghệ nhân Nguyễn Thúy Đào, những dấu mốc ấy vừa là sự ghi nhận cho hành trình bền bỉ, vừa là động lực để chị tiếp tục sáng tạo, gìn giữ kỹ thuật truyền thống và tìm kiếm hướng phát triển phù hợp với đời sống đương đại.
Từ khung thêu đến cơ hội phát triển kinh tế cho phụ nữ
Nếu những tác phẩm thêu tay thể hiện tài hoa của người nghệ nhân thì mô hình sản xuất do chị xây dựng lại cho thấy một hướng tiếp cận thiết thực trong bảo tồn làng nghề: gắn gìn giữ giá trị văn hóa với tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho cộng đồng.
Năm 1995, nghệ nhân Nguyễn Thúy Đào thành lập cơ sở thêu tay truyền thống Nguyên Đào, sau này phát triển thành Công ty Tranh thêu Phương Thảo. Từ quy mô ban đầu, chị từng bước tổ chức hoạt động sản xuất bài bản hơn, duy trì đội ngũ khoảng 40 lao động trực tiếp. Bên cạnh đó, mạng lưới những người nhận việc về nhà, phân chia công đoạn cho người thân hoặc thuê thêm nhân công đã góp phần mở rộng cơ hội việc làm cho hàng trăm lao động trong cộng đồng.
Điểm đáng chú ý trong cách tổ chức sản xuất của chị là sự quan tâm đến tính ổn định của công việc. Đối với nghề thủ công, đơn hàng thường có thời điểm tăng cao hoặc chững lại, trong khi người lao động cần nguồn thu nhập đều đặn để trang trải cuộc sống. Vì vậy, thay vì chỉ tập trung hoàn thành những đơn hàng có sẵn, chị chủ động nghiên cứu mẫu mã mới, chuẩn bị sản phẩm dự trữ và điều chỉnh kế hoạch sản xuất theo nhu cầu thị trường.
Chia sẻ về cách làm này, chị cho biết: “Thợ làm việc quanh năm, lúc cao điểm đơn hàng dồn dập thì cùng tăng tốc, lúc thấp điểm xưởng vẫn tự sáng tạo mẫu mã để trữ hàng, cốt sao giữ chân được thợ thêu để họ có thu nhập ổn định chứ không để thợ phải bỏ nghề.”
Đằng sau lời chia sẻ giản dị ấy là cách nhìn dài hạn về phát triển làng nghề. Bởi khi người thợ có việc làm thường xuyên, có thu nhập và nhìn thấy triển vọng gắn bó với nghề, những kỹ thuật truyền thống mới có điều kiện được duy trì, trao truyền qua nhiều thế hệ.
Từ nhu cầu nhân lực của cơ sở, cùng sự quan tâm của địa phương đối với công tác đào tạo nghề, chị Đào từng bước mở rộng các lớp hướng dẫn thêu tay tại địa phương và những xã lân cận. Tuy nhiên, điều thôi thúc chị không chỉ là nhu cầu bổ sung nhân lực cho hoạt động sản xuất, mà còn xuất phát từ mong muốn lan tỏa giá trị của nghề truyền thống.
Không gian tại xưởng thêu của Nghệ nhân Nguyễn Thuý Đào.
Chị chia sẻ: “Động lực trước hết xuất phát từ tình yêu nghề và mong muốn lan tỏa vẻ đẹp của nghệ thuật thêu truyền thống, chứ không đơn thuần vì mục đích mưu sinh. Sau đó, mới nghĩ đến việc đào tạo thợ cũng giúp tôi tìm kiếm nhân lực để mở rộng hoạt động sản xuất.”
Thấu hiểu những khó khăn của phụ nữ nông thôn, đặc biệt là những người phải dành nhiều thời gian chăm sóc gia đình hoặc chưa có điều kiện tham gia công việc ngoài địa phương, chị lựa chọn cách đào tạo linh hoạt, tạo điều kiện để người học có thể tiếp cận nghề ngay tại nơi sinh sống.
Trong các lớp học, chị hỗ trợ nguyên vật liệu, trực tiếp hướng dẫn kỹ thuật và tổ chức thu mua sản phẩm sau khi hoàn thiện. Nhờ vậy, người học không chỉ được tiếp cận một nghề thủ công đòi hỏi sự khéo léo mà còn có cơ hội chuyển đổi kỹ năng thành thu nhập thực tế. Khi đã thành thạo, họ có thể tiếp tục làm việc tại xưởng hoặc tự tổ chức sản xuất tại nhà, chủ động sắp xếp thời gian phù hợp với điều kiện gia đình.
Mô hình này mở ra hướng phát triển sinh kế có tính linh hoạt, nhất là đối với lao động nữ ở khu vực nông thôn. Từ những công việc tưởng chừng nhỏ bé như hoàn thiện một chi tiết thêu, người lao động có thể từng bước nâng cao tay nghề, tích lũy kinh nghiệm và tham gia sâu hơn vào chuỗi sản xuất của làng nghề.
Không dừng lại ở hoạt động đào tạo, nghệ nhân Nguyễn Thúy Đào còn tích cực kết nối, hỗ trợ phụ nữ phát triển kinh doanh thông qua các hoạt động cộng đồng. Trước khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, chị từng giữ chức Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ Nữ doanh nhân huyện Thường Tín. Sau khi mô hình cấp huyện không còn, dù các hoạt động được tổ chức theo địa bàn mới, chị và các thành viên vẫn duy trì liên lạc, trao đổi kinh nghiệm, hỗ trợ nhau trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm.
Một số sản phẩm tranh thêu tay tinh xảo của Công ty Tranh thêu Phương Thảo, kết tinh kỹ thuật truyền thống và sự sáng tạo của người thợ làng nghề.
Với chị, trao nghề không chỉ là hướng dẫn một kỹ thuật, mà còn là trao cơ hội để người lao động phát huy năng lực, chủ động tạo thu nhập và tự tin hơn trong cuộc sống. Đó cũng là cách để giá trị của làng nghề được lan tỏa rộng hơn, vượt ra ngoài phạm vi một cơ sở sản xuất.
Đổi mới cách làm, mở rộng thị trường cho sản phẩm truyền thống
Trong bối cảnh thị trường ngày càng đa dạng, sản phẩm thủ công phải đáp ứng đồng thời yêu cầu về chất lượng, mẫu mã, thời gian hoàn thiện và giá thành. Nhận thức rõ điều đó, nghệ nhân Nguyễn Thúy Đào lựa chọn đổi mới quy trình sản xuất trên cơ sở giữ vững giá trị cốt lõi của thêu tay.
Theo chị, sức hấp dẫn của tranh thêu thủ công nằm ở sự tỉ mỉ, độ tinh tế và dấu ấn riêng trong từng đường kim. Vì vậy, đổi mới không có nghĩa là thay thế hoàn toàn phương pháp truyền thống, mà là lựa chọn những công đoạn có thể cải tiến để nâng cao hiệu quả, dành nhiều thời gian và nhân lực hơn cho các chi tiết đòi hỏi kỹ thuật cao.
Tại cơ sở, máy móc được ứng dụng linh hoạt ở công đoạn thêu lót nền. Đồng thời, công việc được phân chia theo trình độ tay nghề: người mới học đảm nhận những công đoạn phù hợp với khả năng, trong khi thợ lành nghề tập trung vào các chi tiết phức tạp, chỉnh sửa và hoàn thiện sản phẩm. Cách tổ chức này giúp rút ngắn thời gian thực hiện, sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực và duy trì chất lượng thành phẩm.
Song song với đổi mới sản xuất, chị chủ động tìm hiểu phương thức kinh doanh mới, tham gia các buổi tọa đàm, trao đổi kinh nghiệm ứng dụng công nghệ và mở rộng kết nối với đối tác. Việc tiếp cận các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội cũng tạo thêm kênh giới thiệu sản phẩm, giúp tranh thêu tay tiếp cận khách hàng ngoài phạm vi địa phương.
Một hướng đi khác được chị chú trọng là đa dạng hóa sản phẩm. Bên cạnh tranh thêu truyền thống, cơ sở phát triển các mặt hàng ứng dụng như khăn choàng, khăn tay, quần áo, trang phục biểu diễn và áo dài. Sự chuyển hướng này giúp nghệ thuật thêu tay không chỉ hiện diện trong những bức tranh trang trí mà còn đi vào đời sống thường nhật, gắn với nhu cầu sử dụng và thẩm mỹ của nhiều nhóm khách hàng.
Nhờ mở rộng danh mục sản phẩm và duy trì quan hệ hợp tác với các đối tác, mỗi năm cơ sở có hàng nghìn sản phẩm được đưa ra thị trường quốc tế thông qua hoạt động xuất khẩu của đối tác. Đây là tín hiệu cho thấy sản phẩm thủ công truyền thống vẫn có khả năng tiếp cận thị trường rộng lớn khi đáp ứng được yêu cầu về chất lượng, tính thẩm mỹ và sự khác biệt.
Dù đảm nhiệm công việc quản lý và điều hành, nghệ nhân Nguyễn Thúy Đào vẫn trực tiếp ngồi bên khung thêu khi gặp những đơn hàng phức tạp hoặc có yêu cầu riêng. Sự am hiểu từng công đoạn giúp chị kiểm soát chất lượng, hướng dẫn người thợ và bảo đảm sản phẩm hoàn thiện theo đúng yêu cầu của khách hàng.
Nghệ nhân Nguyễn Thuý Đào tại không gian trưng bày, quảng bá và trình diễn nghề truyền thống tại Cụm Công nghiệp Vân Từ - xã Chuyên Mỹ.
Trong hoạt động kinh doanh, chị đề cao sự chân thành, chữ tín và trách nhiệm với đối tác. Từ chất lượng sản phẩm đến tiến độ giao hàng, mỗi cam kết đều được xem là nền tảng để duy trì sự hợp tác lâu dài. Theo chị, uy tín không hình thành từ những lời giới thiệu mà được xây dựng qua từng sản phẩm cụ thể, bằng sự kiên trì và tinh thần trách nhiệm của người làm nghề.
Giữ nghề bằng giá trị văn hóa, phát triển bằng sinh kế bền vững
Hành trình của nghệ nhân Nguyễn Thúy Đào cho thấy bảo tồn nghề truyền thống không chỉ dừng lại ở việc duy trì kỹ thuật hay lưu giữ những sản phẩm mang giá trị nghệ thuật. Để một làng nghề tiếp tục phát triển trong đời sống hiện đại, điều quan trọng còn là xây dựng được mô hình sản xuất phù hợp, mở rộng thị trường và tạo điều kiện để người lao động có thể sống bằng chính nghề của mình.
Từ nền tảng gia đình có ba thế hệ gắn bó với nghề thêu, chị đã từng bước phát triển cơ sở sản xuất, mở rộng hoạt động đào tạo và kết nối lao động địa phương vào chuỗi sản xuất. Những người phụ nữ tham gia các công đoạn thêu không chỉ góp phần tạo nên sản phẩm hoàn chỉnh mà còn có thêm cơ hội phát huy kỹ năng, chủ động thời gian và cải thiện nguồn thu nhập cho gia đình.
Trong câu chuyện ấy, khung thêu trở thành điểm kết nối giữa di sản văn hóa và đời sống kinh tế. Những kỹ thuật được trao truyền từ thế hệ trước tiếp tục được gìn giữ thông qua hoạt động sản xuất; người thợ có thêm việc làm; sản phẩm làng nghề tìm được những không gian tiêu thụ mới. Giá trị truyền thống nhờ đó không nằm yên trong ký ức mà tiếp tục hiện diện, vận động và phát triển cùng xã hội.
Với nghệ nhân Nguyễn Thúy Đào, mỗi sản phẩm hoàn thiện là kết quả của sự kiên nhẫn, kỹ thuật và tâm huyết. Nhưng thành quả lớn hơn còn nằm ở những người đã học được nghề, những lao động có thêm công việc và những gia đình có cơ hội phát triển kinh tế từ chính đôi bàn tay của mình.
Từ những mũi kim bền bỉ đến mô hình sản xuất gắn với đào tạo nghề và mở rộng thị trường, chị đang góp phần khẳng định một hướng đi thiết thực cho làng nghề truyền thống: giữ gìn bản sắc bằng chất lượng sản phẩm, phát huy giá trị di sản bằng đổi mới sáng tạo và tạo sức sống lâu dài cho nghề bằng sinh kế của người lao động.
Hoa Trang