NSND Vương Duy Biên, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (Bộ VHTTDL), Chủ tịch Hiệp hội Phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam đã có những chia sẻ về vấn đề này.
NSND Vương Duy Biên, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam
Phóng viên (PV): Thưa ông, ông đánh giá thế nào về tiềm năng của nghệ thuật biểu diễn trong việc đóng góp vào nền kinh tế quốc gia hiện nay?
NSND Vương Duy Biên: Việc lựa chọn nghệ thuật biểu diễn là hướng đi hoàn toàn đúng đắn. Đây là một trong những lĩnh vực được ưu tiên để quan tâm đầu tư theo hướng phát triển công nghiệp văn hóa. Việt Nam tuy là nước bé, nhưng sở hữu thế mạnh lớn với bản sắc văn hóa phong phú của 54 dân tộc. Nếu biết khai thác và "chế biến" những chất liệu này thành các "món ăn" hấp dẫn, đặc sắc thì đây sẽ là nguồn thu lớn.
Trước đây, tổ chức các tuần văn hóa Việt Nam hay lễ hội Việt Nam ở nước ngoài, thông thường bao giờ cũng có chương trình biểu diễn của Việt Nam. Các doanh nghiệp, ẩm thực, thời trang, triển lãm,… biểu diễn của nước mình có những thứ rất riêng. Ví dụ, nghệ thuật rối nước là thứ mà không nước nào có. Vấn đề là ta phải biết đẩy cái “độc và lạ” ấy lên bằng công nghệ và tư duy mới để di sản phù hợp với hơi thở đương đại. Thành công của những nghệ sĩ như Đức Phúc là nhờ biết lấy hồn cốt truyền thống để làm mới mình. Thực tế, nhiều quốc gia đã thành công khi biến nghệ thuật biểu diễn thành ngành công nghiệp mang lại doanh thu khủng, như cách các ban nhạc Hàn Quốc (K-pop) hay các chương trình nghệ thuật múa của Trung Quốc đang làm. Để làm được điều này, chúng ta cần sự kết hợp của công nghệ và tư duy mới để các di sản phù hợp với hơi thở đương đại
Múa rối là loại hình nghệ thuật giàu giá trị văn hóa truyền thống của Việt Nam.
PV: Dù tiềm năng ngành nghệ thuật biểu diễn lớn, nhưng dường như sự kết nối giữa chính sách và thực tiễn vẫn còn nhiều khoảng cách. Theo ông, đâu là thách thức lớn nhất?
NSND Vương Duy Biên: Thách thức lớn nhất hiện nay là chúng ta không thoát được cơ chế, không thay đổi được nhận thức. Nghị quyết rất hay, tiêu chí cụ thể, nhưng vấn đề thực hiện được hay không lại ở năng lực, nhận thức, chất lượng đội ngũ cán bộ mới ra được chính sách. Từ nghị quyết phải có hành động, chương trình hành động của Chính phủ, từ chương trình hành động của Chính phủ thì các bộ, ngành mới làm đề án để thực hiện. Khi có đề án, nguồn lực có cấp đủ để hoạt động đề án không? Cho nên rất nhiều câu hỏi phải chờ thời gian và sự quyết liệt của Đảng, Nhà nước mới thực hiện được Nghị quyết 80. Có thực hiện được thì mới chắp cánh được cho các đề án, chương trình, tác phẩm, các dự án lớn về nghệ thuật mới thành hiện thực.
Nhiều chương trình nghệ thuật biểu diễn tạo ra giá trị thương hiệu
PV: Làm thế nào để giải quyết mâu thuẫn giữa việc giữ gìn bản sắc nghệ thuật truyền thống với việc làm mới, cách tân chúng để đáp ứng thị hiếu của khán giả hiện đại và yêu cầu của kinh tế thị trường?
NSND Vương Duy Biên: Chìa khóa nằm ở việc "lấy hồn cốt truyền thống làm đương đại". Chúng ta phải cập nhật xu hướng thế giới nhưng phải tránh sự trùng lặp, tạo ra cái lạ và bản sắc riêng thì mới hấp dẫn được công chúng quốc tế. Bên cạnh đó, người làm văn hóa phải nhìn thấy sự thay đổi của xã hội để điều tiết. Ví dụ như giới trẻ hiện nay ưa chuộng tiết tấu nhanh, mạnh của TikTok, trong khi nghệ thuật truyền thống thường chậm rãi. Do đó, cách thể hiện truyền thống phải được điều chỉnh cho phù hợp với tư duy của người trẻ hiện nay thì mới có thể kéo họ lại gần với di sản.
Ở Việt nam, việc đặt ra giữ bản sắc thì ai cũng thấy, nhưng mới dừng ở tinh thần, tư duy và suy nghĩ, còn thực tiễn thì chưa thấy hiệu quả. Kinh tế thì rõ nét, nhưng về văn hóa thì cũng phải cần thời gian. Làm văn hóa 10 năm sau chưa chắc đã có kết quả, thậm chí có kết quả không nhìn thấy được.Văn hóa rất vô hình, chứ không phải cái gì cũng hữu hình nhìn thấy, có thể thấm vào người dân lúc nào mình cũng không biết, cứ chờ thôi.
PV: Công nghiệp văn hóa đòi hỏi sự chuyên nghiệp không chỉ của nghệ sĩ trên sân khấu mà còn cả đội ngũ quản trị, marketing và sản xuất. Hiện nay, chúng ta đang thiếu hụt những mắt xích nào để đưa nghệ thuật biểu diễn truyền thống tiếp cận đúng đối tượng khán giả?
NSND Vương Duy Biên: Chúng ta đang thiếu một cơ chế phối hợp đồng bộ giữa các bộ ngành. Một đề án đào tạo hay quảng bá nghệ thuật không thể chỉ là việc riêng của Bộ Văn hóa mà cần sự tham gia của Bộ Tài chính về nguồn lực, Bộ Giáo dục về đào tạo và cả các doanh nghiệp. Hiện nay, các mắt xích này vẫn đang rời rạc, coi việc văn hóa là việc riêng của một ngành.
Nó vừa vướng tư duy, nhận thức, vừa vướng nguồn lực kinh tế. Cho nên cốt lõi của vấn đề xoay lại là nhận thức ,tư duy, từ nhận thức, tư duy để ra chính sách, chính sách phải phù hợp, phải tạo điều kiện. Cũng phải có thời gian thế hệ chuyển đổi, mới có tư duy mới được.
PV: Để giải quyết mâu thuẫn giữa bảo tồn và phát triển, đồng thời huy động được nguồn lực xã hội, Nhà nước cần có những bước đi đột phá nào, thưa ông?
NSND Vương Duy Biên: Bây giờ nó có một cái khó như tôi vừa nói, mô hình ở nước ngoài là tư nhân, còn ở Việt Nam, tất cả lĩnh vực ấy là nhà nước. Nhà nước muốn giữ được, nguồn lực của Nhà nước phải đầu tư.
Nhà nước đóng vai trò dẫn dắt và định hướng. Nhà nước có rất nhiều ưu việt đối với người lao động, đối với giới văn nghệ sĩ, có những nguồn ngân sách lớn để cho các Hội hoạt động. Muốn phát triển tốt, phải chuyên sâu, phong trào là một chuyện nhưng phải biết nghĩ đến các đỉnh cao. Bộ máy phải thay đổi tư duy, về nhận thức, thay đổi về văn hóa, về cách thức thực hiện các biện pháp thực hiện các nghị quyết, còn vẫn theo những biện pháp, phương thức cũ thì khó.
Nếu xử lý thông minh thì phải kết hợp sức mạnh của của xã hội, nguồn lực bên ngoài, người ta có thể làm được. Còn với cơ chế, tư duy, các thủ tục như thế này thì khó có thể hấp dẫn được du khách, giới trẻ yêu thích được nghệ thuật truyền thống, cần phải có cách làm mới.
PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!
Yến Nhi