Tiềm năng dược liệu từ nguồn gen chi chè tại vùng núi Cao Bằng
Việt Nam là một trong những khu vực có sự đa dạng sinh học cao về chi chè (Camellia) với khoảng 68 loài được ghi nhận, trong đó có 15 loài đặc hữu. Mặc dù các nghiên cứu y dược học trước đây đã chứng minh nhiều loài thuộc chi này sở hữu các hợp chất sinh học quý có tác dụng chống oxy hóa, kháng viêm và hỗ trợ kiểm soát đường huyết, song loài sơn trà (Camellia sasanqua) sinh trưởng tại Việt Nam vẫn chưa được nghiên cứu toàn diện. Đặc biệt, khu vực huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng là nơi có điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu thích hợp cho sự phát triển tự nhiên của loài cây này, nhưng giá trị dược lý của nó vẫn chưa được khai thác sâu.
Nhằm làm rõ thành phần hóa học và tiềm năng y dược của loài thực vật này, một nhóm nghiên cứu tại Viện Hóa sinh biển, do Tiến sĩ Nguyễn Thị Cúc chủ trì, đã thực hiện đề tài "Nghiên cứu thành phần hóa học và tác dụng hạ đường huyết của loài Camellia sasanqua" từ năm 2018. Sau quá trình thu thập mẫu lá tươi tại Cao Bằng và áp dụng các phương pháp sắc ký kết hợp kỹ thuật phân tích phổ hiện đại, nhóm đã tách chiết và định danh thành công các hoạt chất tự nhiên có trong nguyên liệu.
Công bố ba hợp chất hóa học mới chưa từng được ghi nhận
Kết quả nổi bật của công trình nghiên cứu là việc phân lập thành công 13 hợp chất từ lá cây sơn trà, trong đó có 3 hợp chất hoàn toàn mới đối với giới khoa học thế giới. Các hợp chất mới này được đặt tên là Sasastilboside A, Sasastilboside B và Sasastilboside C. Việc phát hiện ra các cấu trúc phân tử này góp phần làm phong phú thêm cơ sở dữ liệu hóa học của chi chè toàn cầu, đồng thời tạo cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo về dược tính của loài Camellia sasanqua tại Việt Nam.
Bên cạnh các phát hiện mới, nghiên cứu cũng phân lập được 10 hoạt chất đã biết như rutin, catechin, quercitrin và kaempferol glucoside. Đây đều là những hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học mạnh, từng được ghi nhận trong nhiều công trình nghiên cứu y dược học trước đây về khả năng chống oxy hóa và bảo vệ tế bào. Tuy nhiên, đây là lần đầu tiên toàn bộ hệ thống các hoạt chất từ loài sơn trà này được đưa vào đánh giá khả năng ức chế đối với các enzyme liên quan đến quá trình chuyển hóa đường.
Cơ chế tác động lên enzyme liên quan đến bệnh tiểu đường
Đái tháo đường là một bệnh lý mạn tính có xu hướng gia tăng nhanh chóng, gây áp lực lớn cho hệ thống y tế công cộng. Mục tiêu cốt lõi trong việc quản lý bệnh lý này là kiểm soát và ổn định chỉ số đường huyết sau khi ăn, tránh các pha tăng đường đột ngột gây tổn thương mạch máu. Quá trình này trong cơ thể được điều tiết bởi các enzyme tiêu hóa có nhiệm vụ phân giải tinh bột và carbohydrate phức hợp thành đường đơn glucose để hấp thụ vào máu.
Kết quả thử nghiệm sinh học cho thấy các hợp chất được phân lập từ lá sơn trà Cao Bằng có khả năng hoạt động như những chất ức chế enzyme phân giải đường một cách hiệu quả. Bằng cách hạn chế hoạt động của các enzyme này, các hoạt chất sinh học giúp làm chậm quá trình hấp thụ đường từ thức ăn vào hệ tuần hoàn, từ đó hỗ trợ duy trì chỉ số đường huyết ở mức ổn định. Khám phá này cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học thực nghiệm quan trọng cho việc định hướng phát triển các sản phẩm hỗ trợ điều trị đái tháo đường có nguồn gốc từ thảo dược tự nhiên lành tính.
Dù các kết quả bước đầu mang lại những tín hiệu khả quan, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng công trình hiện mới dừng lại ở giai đoạn phân lập và đánh giá hoạt tính sinh học in vitro (trong ống nghiệm). Việc chuyển hóa một phát hiện khoa học cơ bản thành thuốc điều trị hoặc các chế phẩm hỗ trợ sức khỏe chính thống là một lộ trình dài hạn với nhiều tiêu chuẩn kiểm định khắt khe.
Theo quy chuẩn phát triển y dược phẩm, các hợp chất Sasastilboside mới phát hiện cần phải trải qua các bước đánh giá độc tính cấp và độc tính bán trường diễn trên mô hình động vật trước khi tiến hành thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người để xác định độ an toàn, liều lượng tối ưu và hiệu quả thực tế. Chặng đường thương mại hóa đòi hỏi sự đầu tư đồng bộ về nguồn lực tài chính cũng như sự phối hợp chặt chẽ giữa các viện nghiên cứu và doanh nghiệp dược phẩm. Mặc dù vậy, kết quả thu được từ cây sơn trà Cao Bằng cho thấy nguồn tài nguyên dược liệu tự nhiên trong nước vẫn còn nhiều dư địa nghiên cứu, hứa hẹn mở ra những giải pháp mới trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe.
Bảo An