Thần Tài — hay còn gọi là Tài Thần — là vị thần cai quản tiền bạc, của cải và vận may trong tín ngưỡng dân gian của nhiều nước châu Á, đặc biệt là Trung Quốc và Việt Nam. Trong văn hóa Trung Hoa, Thần Tài thường được thờ phụng dưới nhiều hình dạng khác nhau, phổ biến nhất là hình ảnh một ông lão bụng phệ, nét mặt phúc hậu, tay cầm thỏi vàng hoặc ngọn như ý, quần áo màu đỏ hoặc vàng rực rỡ — biểu trưng cho sự thịnh vượng và sung túc.
Nguồn gốc và ý nghĩa ngày Thần Tài mùng 10 tháng Giêng.
Theo một số truyền thuyết dân gian, Thần Tài vốn là một vị quan liêm khiết, sau khi mất được phong thần và trở thành người bảo hộ cho việc buôn bán, kinh doanh. Ở Việt Nam, tục thờ Thần Tài gắn liền với câu chuyện về một thương nhân nghèo khó, nhờ nhặt được chiếc ví của một vị thần hóa thân mà bỗng dưng phát tài phát lộc. Từ đó, ông lập bàn thờ để tưởng nhớ, và phong tục thờ Thần Tài lan rộng trong giới buôn bán, doanh thương.
Bàn thờ Thần Tài thường được đặt sát đất — vì tương truyền Thần Tài hay đi dưới đất, gần nơi con người sinh sống và làm việc. Trên bàn thờ thường có tượng Thần Tài, Thổ Địa, bát nhang, ly nước, đĩa trái cây và hũ gạo muối. Đây là sự kết hợp giữa Thần Tài — thần tài lộc, và Thổ Địa — thần bảo hộ đất đai, nhà cửa, tạo thành bộ đôi phù hộ cho gia đình và doanh nghiệp.
Nguồn gốc ngày mùng 10 tháng Giêng
Không có một văn bản lịch sử chính thức nào ghi chép rõ ràng về nguồn gốc của ngày vía Thần Tài mùng 10 tháng Giêng. Phần lớn các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian cho rằng phong tục này được du nhập vào Việt Nam từ tín ngưỡng dân gian của người Hoa, theo chân những thương nhân và cộng đồng người Hoa di cư vào Việt Nam từ nhiều thế kỷ trước — đặc biệt là cộng đồng người Hoa ở các đô thị thương mại như Hội An, Chợ Lớn, Hải Phòng.
Trong văn hóa Trung Quốc, mùng 10 tháng Giêng được coi là ngày sinh của Thạch Cảm Đương — một vị thần thổ địa, cũng được đồng nhất với Thần Tài trong một số vùng. Người ta tin rằng vào ngày này, các vị thần trở về từ thiên đình sau kỳ "nghỉ Tết" và bắt đầu làm việc trở lại, nên đây là thời điểm thích hợp để cúng bái, cầu xin tài lộc cho cả năm.
Ở Việt Nam, ngày mùng 10 tháng Giêng cũng trùng với thời điểm nhiều doanh nghiệp, cửa hàng chính thức khai trương trở lại sau kỳ nghỉ Tết Nguyên đán. Việc cúng vía Thần Tài vào đúng ngày này mang ý nghĩa "mở hàng" đầu năm, với mong muốn suốt năm buôn may bán đắt, tiền vào như nước.
Tục mua vàng ngày vía Thần Tài
Một trong những đặc trưng nổi bật nhất của ngày mùng 10 tháng Giêng ở Việt Nam hiện đại là tục mua vàng. Người ta tin rằng mua vàng vào ngày này sẽ giúp giữ tiền, giữ lộc, tài vận hanh thông cả năm. Vàng — kim loại quý hiếm, bền vững theo thời gian — được xem là biểu tượng của sự thịnh vượng và ổn định tài chính.
Tục lệ này vừa mang ý nghĩa tâm linh, vừa phản ánh tư duy tích lũy tài sản truyền thống của người Việt. Dù chỉ mua một chỉ vàng nhỏ hay một đồng xu vàng lì xì, hành động đó mang theo thông điệp: bắt đầu năm mới với sự trân trọng tài lộc, không để tiền bạc "chảy đi" mà phải biết "giữ lại".
Các tiệm vàng trên khắp cả nước thường ghi nhận doanh thu đặc biệt cao vào ngày này, với hàng nghìn người xếp hàng từ tờ mờ sáng. Nhiều thương hiệu vàng lớn còn tung ra những mẫu vàng đặc biệt mang hình Thần Tài, in ngày tháng và năm âm lịch để đánh dấu dịp này.
Lễ cúng Thần Tài — nét đẹp văn hóa tâm linh
Ngoài việc mua vàng, lễ cúng Thần Tài vào mùng 10 tháng Giêng còn là dịp để các gia đình, đặc biệt là những hộ kinh doanh, bày tỏ lòng thành kính và tri ân. Mâm cúng thường gồm heo quay, gà luộc, trái cây ngũ quả, bánh kẹo, rượu — và đặc biệt là không thể thiếu đĩa mứt dừa hay bánh in truyền thống.
Người cúng thường khấn nguyện cầu xin Thần Tài phù hộ cho việc làm ăn thuận lợi, tiền tài dồi dào, gia đình bình an. Đây là khoảnh khắc con người tạm gác bộn bề lo toan để hướng về điều thiêng liêng, tìm kiếm sự bình yên trong tâm hồn thông qua tín ngưỡng.
Nhìn rộng hơn, ngày vía Thần Tài mùng 10 tháng Giêng không chỉ đơn thuần là một phong tục tín ngưỡng mà còn là biểu hiện của khát vọng sống no đủ, thịnh vượng — một ước mơ rất con người và rất Việt Nam. Trong bối cảnh kinh tế thị trường ngày càng cạnh tranh, người ta tìm đến Thần Tài như một điểm tựa tinh thần, một lời nhắc nhở rằng ngoài nỗ lực của bản thân, còn có sự may mắn và phước lành từ trời đất.
Phong tục này cũng góp phần gắn kết cộng đồng. Khi hàng xóm cùng nhau xếp hàng mua vàng, khi các tiểu thương cùng nhau thắp nhang trước cửa hàng vào sáng mùng 10, đó là lúc người ta chia sẻ niềm hy vọng, truyền cho nhau năng lượng tích cực để bước vào một năm mới đầy hứng khởi.
Tất nhiên, trong thời đại hiện đại, không ít người xem đây là cơ hội để tiêu thụ vàng theo tâm lý đám đông hơn là thuần tín ngưỡng. Nhưng dù tiếp cận từ góc độ nào, điều cốt lõi vẫn là tấm lòng thành — và sự trân trọng đối với những giá trị tinh thần mà ông cha để lại.
Ngày Thần Tài mùng 10 tháng Giêng là một trong những phong tục dân gian thú vị và sống động nhất trong đời sống văn hóa người Việt đương đại. Dù xuất phát từ tín ngưỡng ngoại lai, phong tục này đã được bản địa hóa, trở thành một phần máu thịt trong nhịp sống của người Việt — đặc biệt là những người làm kinh doanh, buôn bán. Giữa bộn bề lo toan của cuộc sống, đây là một ngày để người ta dừng lại, thắp nén nhang thơm, và nhẹ nhàng gửi đến trời đất một lời cầu: mong năm mới bình an, sung túc, và tràn đầy may mắn.
Hoàng Nguyễn