Giữa mênh mang mây núi Tây Bắc, nơi đỉnh Pha Đét quanh năm bảng lảng sương trắng ở độ cao trung bình khoảng 1.300m so với mực nước biển, những cây chè Shan tuyết cổ thụ ở bản Ôn Ốc, xã Chiềng Hặc, tỉnh Sơn La vẫn lặng lẽ đứng đó, như những trang sử sống của núi rừng. Không lời, không chữ, nhưng từng thân chè phủ rêu phong, từng búp non ánh bạc lại kể câu chuyện trăm năm về sự gắn bó bền chặt giữa con người và thiên nhiên, giữa truyền thống bản địa và khát vọng phát triển hôm nay.
Một trong những cây chè của bản Ôn Ốc được công nhận cây di sản Việt Nam.
Chè sinh ra từ mây, lớn lên cùng thời gian
Pha Đét là vùng đất hội tụ những điều kiện sinh thái đặc biệt hiếm có: địa hình núi cao, khí hậu mát mẻ quanh năm, độ ẩm lớn, sương mù bao phủ gần như bốn mùa và nguồn nước tự nhiên trong lành. Chính môi trường ấy đã nuôi dưỡng giống chè Shan tuyết cổ thụ sinh trưởng chậm, bền bỉ và tích lũy tinh túy qua hàng trăm năm.
Những búp chè ở đây to, tròn, phủ lớp lông tơ mịn trắng như tuyết – dấu hiệu điển hình của chè Shan tuyết vùng núi cao. Nước chè pha ra có sắc vàng nâu óng ả, vị chát dịu nhẹ khi chạm đầu lưỡi, rồi nhanh chóng chuyển sang vị ngọt sâu, kéo dài nơi cuống họng. Đó là thứ hậu vị mà người sành trà vẫn ví như “dư âm của mây núi”, khó trộn lẫn và càng uống càng thấm.
Nhân dân bản Ôn Ốc thu hái chè.
Theo các nhà nghiên cứu nông nghiệp, quá trình sinh trưởng chậm trong điều kiện tự nhiên khắc nghiệt giúp chè Shan tuyết tích lũy hàm lượng cao các hợp chất polyphenol và chất chống oxy hóa, nền tảng tạo nên vị trà đậm, bền nước và giàu giá trị sức khỏe. Nhưng điều làm nên sự khác biệt của chè Pha Đét không chỉ nằm ở thành phần hóa học, mà còn ở chiều sâu văn hóa được hun đúc qua nhiều thế hệ.
Khi cây chè trở thành ký ức cộng đồng
Với người Mông ở bản Ôn Ốc, chè Shan tuyết không phải cây trồng mang tính hàng hóa, mà là một phần của đời sống từ thuở xa xưa. Theo lời kể của các bậc cao niên, những cây chè đã mọc tự nhiên trên sườn núi Pha Đét từ trước khi bản làng hình thành. Khi sinh ra, con cháu đã thấy chè ở đó, như một phần hiển nhiên của núi rừng.
Ngày ấy, chè gắn liền với nhịp sống thường nhật: hái lá chè nấu nước uống khi đi nương, sao chè trên chảo gang làm quà biếu, mang đổi lấy gạo, muối, vải vóc ở các bản lân cận. Việc chế biến hoàn toàn thủ công, từ sao chè đến cất giữ trong ống lam tươi để giữ hương, phản ánh sự tinh tế của tri thức bản địa, thứ tri thức không ghi chép thành sách, mà được truyền lại bằng trải nghiệm và ký ức.
Mỗi cây chè vì thế là một “báu vật sống”, là biểu tượng cho sức sống bền bỉ của đồng bào vùng cao. Thế nhưng, đã có thời gian dài, khi giá trị của chè cổ thụ chưa được nhìn nhận đúng mức, vùng chè Pha Đét rơi vào cảnh bị lãng quên. Nhiều cây chết dần vì sâu bệnh, bị chặt bỏ để nhường đất cho cây trồng khác, hoặc bị gia súc phá hoại. Những “nhân chứng trăm năm” ấy đứng trước nguy cơ biến mất lặng lẽ giữa núi rừng.
Hành trình hồi sinh từ ý thức bản làng
Bước ngoặt bắt đầu từ năm 2019, khi người dân bản Ôn Ốc, với sự vận động của chính quyền địa phương và sự đồng hành của Hợp tác xã Tây Bắc, quyết tâm giữ lại những cây chè còn sót lại. Cách làm được lựa chọn không phải là can thiệp mạnh bằng hóa chất hay thâm canh nhanh, mà là chăm sóc theo hướng thuận tự nhiên, hữu cơ và bền vững.
Song song với kỹ thuật tỉa tán, cải tạo đất, hướng dẫn hái và chế biến đúng cách, bản Ôn Ốc còn đưa việc bảo vệ chè cổ thụ vào hương ước, quy ước cộng đồng. Những quy định cụ thể, gắn với trách nhiệm và danh hiệu gia đình văn hóa, đã biến việc bảo vệ chè từ khẩu hiệu thành hành động tự giác của mỗi hộ dân.
Nhờ đó, gần 200 cây chè Shan tuyết cổ thụ hiện có được bảo vệ và sinh trưởng tốt. Không dừng lại ở bảo tồn, người dân còn chủ động trồng mới hơn 1.000 cây chè Shan tuyết, từng bước khôi phục và mở rộng vùng chè Pha Đét cho tương lai. Đặc biệt, tháng 5/2025, chín cây chè cổ thụ của bản Ôn Ốc được công nhận là Cây di sản Việt Nam là sự ghi nhận xứng đáng cho giá trị lịch sử, sinh thái và văn hóa của vùng chè này.
Từ câu chuyện trăm năm đến con đường bền vững
Những cây chè kể chuyện trăm năm trên đỉnh Pha Đét hôm nay không chỉ để hoài niệm về quá khứ. Việc sản phẩm chè Shan tuyết Ôn Ốc đạt chứng nhận OCOP 4 sao cấp tỉnh vào tháng 6/2025 cho thấy khi giá trị bản địa được đánh thức đúng cách, chè cổ thụ hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm hàng hóa chất lượng cao, mang lại sinh kế ổn định cho người dân vùng cao.
Giữa mây núi Chiềng Hặc, những thân chè rêu phong vẫn lặng lẽ vươn chồi mỗi độ xuân về. Chúng tiếp tục kể câu chuyện về một cộng đồng biết quay lại trân trọng những gì tưởng chừng quen thuộc, biết gìn giữ di sản của cha ông để kiến tạo tương lai. Và từ đỉnh Pha Đét, hương chè Shan tuyết đang âm thầm lan tỏa, mang theo ký ức trăm năm của núi rừng Sơn La vươn xa hơn nữa trên hành trình phát triển bền vững.