Trong bối cảnh đó, chủ động từ sớm, từ xa, lấy phòng ngừa làm trọng tâm đang trở thành yêu cầu cấp thiết để giảm thiểu thiệt hại và bảo vệ cuộc sống người dân.
Việt Nam là một trong những quốc gia chịu tác động rõ nét của biến đổi khí hậu. Với đường bờ biển dài, địa hình đa dạng, nhiều khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của bão, áp thấp nhiệt đới, mưa lớn, lũ, sạt lở đất, hạn hán và các hiện tượng thời tiết cực đoan, công tác phòng ngừa rủi ro thiên tai luôn là nhiệm vụ quan trọng.
Thực tiễn thiên tai qua từng mùa, từng năm đang cung cấp nguồn dữ liệu quý giá cho công tác nghiên cứu, dự báo và xây dựng các kịch bản ứng phó. Càng nhận diện chính xác hơn về thời gian, phạm vi, mức độ và khả năng tác động của từng loại hình thiên tai, càng có cơ sở để chính quyền và người dân chủ động chuẩn bị các phương án phù hợp. Từ đó, tư duy ứng phó cũng từng bước chuyển từ “chờ thiên tai xảy ra” sang chủ động nhận diện rủi ro, chuẩn bị trước phương án và hành động ngay khi có dấu hiệu cảnh báo.
Không để bị động trước thiên tai đòi hỏi năng lực dự báo phải đi trước một bước. Mỗi địa phương, khu vực cần xây dựng phương án phù hợp với đặc điểm tự nhiên, dân cư và điều kiện kinh tế - xã hội của mình, đồng thời bảo đảm khả năng huy động nguồn lực hỗ trợ khi tình huống vượt quá khả năng ứng phó tại chỗ.
Hà Nội đã phê duyệt phương án ứng phó thiên tai theo cấp độ rủi ro thiên tai năm 2026, qua đó từng bước hoàn thiện các kịch bản, phương án huy động nguồn lực và tổ chức ứng phó phù hợp với từng tình huống.
Giảm nhẹ rủi ro thiên tai trước hết phải bắt đầu từ nhận thức. Mỗi người dân cần hiểu rõ những nguy cơ có thể xảy ra tại nơi mình sinh sống, biết cách nhận diện các dấu hiệu bất thường của thời tiết và chủ động thực hiện những biện pháp bảo đảm an toàn cho bản thân, gia đình và cộng đồng.
Cùng với đó, chất lượng dự báo ngày càng có vai trò quan trọng. Những tiến bộ của khoa học công nghệ, dữ liệu lớn, công nghệ viễn thám, hệ thống quan trắc và trí tuệ nhân tạo đang mở ra những khả năng mới trong theo dõi, phân tích và dự báo các hiện tượng thời tiết cực đoan.
Công nghệ không thể ngăn chặn hoàn toàn thiên tai, nhưng có thể giúp con người biết sớm hơn, chuẩn bị tốt hơn và hành động nhanh hơn. Đó chính là giá trị thiết thực nhất của khoa học công nghệ trong giảm nhẹ rủi ro thiên tai.
Những kết quả đạt được trong công tác dự báo và chủ động phòng ngừa thời gian qua đã góp phần hạn chế đáng kể thiệt hại. Trong 9 tháng đầu năm 2026, thiên tai trên cả nước làm 80 người chết và mất tích, 96 người bị thương; tổng thiệt hại về tài sản ước khoảng 4.000,5 tỷ đồng, giảm 77,4% so với cùng kỳ năm 2025. Cả nước ghi nhận 20/22 loại hình thiên tai.
Những con số trên cho thấy thiên tai vẫn là thách thức lớn, song đồng thời phản ánh vai trò ngày càng rõ nét của công tác dự báo, cảnh báo, phòng ngừa và tổ chức ứng phó tại các địa phương. Đặc biệt, những khu vực thường xuyên chịu tác động cần được xác định rõ mức độ rủi ro để có giải pháp phù hợp, từ đầu tư cơ sở hạ tầng, củng cố công trình phòng chống thiên tai đến xây dựng phương án sơ tán, bảo đảm an toàn cho người dân và tài sản.
Một trong những giải pháp căn cơ để giảm thiểu rủi ro là chủ động quy hoạch không gian dân cư và sản xuất phù hợp với điều kiện tự nhiên. Đối với những khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của lũ quét, sạt lở, ngập lụt hoặc các hình thái thiên tai có nguy cơ cao, cần từng bước nghiên cứu phương án bố trí lại dân cư, tạo điều kiện để người dân có nơi ở an toàn, ổn định sinh kế và yên tâm phát triển lâu dài.
Di dời khỏi vùng có nguy cơ cao không đơn thuần là thay đổi nơi ở. Đó phải là một quá trình kiến tạo cuộc sống mới với hạ tầng thiết yếu, trường học, cơ sở y tế, giao thông, nước sạch và điều kiện sản xuất phù hợp. Khi người dân được bảo đảm an toàn về nơi ở và sinh kế, công tác giảm nhẹ rủi ro thiên tai mới thực sự đi vào chiều sâu. Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với mục tiêu phát triển bền vững: không chỉ xử lý hậu quả sau mỗi đợt thiên tai, mà phải giảm dần những yếu tố làm gia tăng mức độ dễ bị tổn thương của cộng đồng.
Thiên tai trên thế giới đang diễn biến với tần suất và mức độ ngày càng phức tạp. Vì vậy, bên cạnh dự báo sớm, cần tiếp tục xây dựng lực lượng phòng ngừa, ứng phó và khắc phục hậu quả theo hướng chuyên nghiệp, chủ động và hiện đại.
Phương châm “4 tại chỗ” vẫn giữ nguyên giá trị thực tiễn, trong đó lực lượng, phương tiện, vật tư và hậu cần tại địa phương phải được chuẩn bị đầy đủ, sẵn sàng triển khai ngay khi có tình huống. Cùng với đó là phát huy sức mạnh cộng đồng, nâng cao kỹ năng phòng tránh cho người dân, tăng cường phối hợp giữa các ngành, các cấp và ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số trong thu thập, chia sẻ và xử lý thông tin.
Trong thời đại số, một cảnh báo được truyền đi nhanh hơn có thể giúp thêm nhiều người chủ động phòng tránh. Một bản đồ rủi ro chính xác hơn có thể giúp một khu dân cư được quy hoạch an toàn hơn. Một kịch bản được chuẩn bị kỹ hơn có thể giúp giảm đáng kể thiệt hại khi thiên tai xảy ra.
Giảm nhẹ rủi ro thiên tai vì thế không phải là công việc chỉ thực hiện khi mùa mưa bão đến. Đó là quá trình thường xuyên, liên tục, bắt đầu từ quy hoạch, đầu tư, dự báo, tuyên truyền đến tổ chức lực lượng và nâng cao khả năng thích ứng của cộng đồng. Chủ động phòng ngừa hôm nay chính là tạo thêm một lớp bảo vệ cho cuộc sống ngày mai.
Trước những biến động ngày càng khó lường của tự nhiên, một xã hội có khả năng dự báo tốt, chuẩn bị kỹ, ứng phó nhanh và phục hồi hiệu quả sẽ là xã hội có sức chống chịu cao hơn. Đầu tư cho phòng ngừa rủi ro thiên tai vì thế không chỉ là đầu tư cho an toàn, mà còn là đầu tư cho chất lượng cuộc sống, cho phát triển bền vững và cho tương lai của mỗi cộng đồng.
VĂN HÙNG