Biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng ngày càng lớn đến sản xuất nông nghiệp. Vì vậy, phát triển nông nghiệp theo hướng giảm phát thải đang trở thành xu hướng tất yếu trên thế giới. Tại Việt Nam, quốc gia có truyền thống sản xuất chè lâu đời, những mô hình canh tác chè theo hướng giảm phát thải đang dần hình thành và phát triển. Không chỉ góp phần bảo vệ môi trường, cách làm này còn mở ra cơ hội nâng cao giá trị sản phẩm, giúp ngành chè hòa nhịp với mục tiêu phát thải ròng bằng “0” (Net Zero) mà Việt Nam đã cam kết thực hiện vào năm 2050.
Những biến đổi khí hậu sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất, chất lượng búp trà và tuổi thọ của nương chè.
Khi nông nghiệp phải thích ứng với biến đổi khí hậu
Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi đáng kể điều kiện tự nhiên từ nhiệt độ, lượng mưa đến sự xuất hiện của sâu bệnh. Đối với cây chè, những biến động này ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất, chất lượng búp trà và tuổi thọ của nương chè. Vì vậy, chuyển đổi sang mô hình canh tác bền vững, giảm phát thải khí nhà kính không chỉ là xu hướng môi trường mà còn là giải pháp bảo đảm sinh kế lâu dài cho người trồng chè.
Theo các chuyên gia môi trường, nông nghiệp là một trong những lĩnh vực phát thải khí nhà kính đáng kể thông qua việc sử dụng phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật và nhiên liệu cho sản xuất. Do đó, việc thay đổi phương thức canh tác từ khâu trồng, chăm sóc đến chế biến có thể góp phần giảm đáng kể lượng khí thải.
Việt Nam đã đặt mục tiêu mạnh mẽ trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu, đặc biệt sau khi tuyên bố tại Hội nghị COP26 rằng Việt Nam sẽ đạt mức phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Cam kết này đang được hiện thực hóa thông qua nhiều chính sách và chương trình hành động trong các lĩnh vực kinh tế, trong đó có nông nghiệp.
Những thay đổi từ nương chè
Trong thực tế, canh tác chè giảm phát thải không phải là điều quá xa vời. Nhiều địa phương trồng chè tại Việt Nam đã bắt đầu áp dụng các biện pháp kỹ thuật nhằm giảm tác động đến môi trường nhưng vẫn bảo đảm năng suất và chất lượng.
Một trong những giải pháp quan trọng là giảm sử dụng phân bón hóa học, thay thế bằng phân hữu cơ hoặc phân vi sinh. Việc này không chỉ giúp cải thiện cấu trúc đất, tăng độ phì nhiêu mà còn hạn chế phát thải khí nitrous oxide, một loại khí nhà kính có khả năng gây nóng lên toàn cầu mạnh gấp nhiều lần so với carbon dioxide.
Bên cạnh đó, nhiều vùng chè đang chuyển sang mô hình canh tác sinh thái như trồng cây che bóng, sử dụng thảm thực vật tự nhiên hoặc trồng xen cây họ đậu để cải tạo đất. Những biện pháp này giúp tăng khả năng hấp thụ carbon của đất và hệ sinh thái nông nghiệp, từ đó góp phần cân bằng lượng phát thải.
Cơ giới hóa hợp lý cũng là yếu tố quan trọng. Việc sử dụng máy móc tiết kiệm năng lượng, hoặc thay thế nhiên liệu hóa thạch bằng các nguồn năng lượng sạch trong khâu chế biến chè, giúp giảm lượng khí thải trong toàn bộ chuỗi giá trị sản phẩm.
Từ nương chè đến thị trường xanh
Không chỉ mang ý nghĩa môi trường, canh tác chè giảm phát thải còn tạo lợi thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến yếu tố bền vững và thân thiện môi trường, những sản phẩm nông nghiệp được sản xuất theo tiêu chuẩn “xanh” thường có giá trị cao hơn.
Các chuyên gia cho rằng trong tương lai, nhiều thị trường nhập khẩu lớn sẽ áp dụng các quy định chặt chẽ về phát thải carbon đối với sản phẩm nông nghiệp. Khi đó, những vùng trồng áp dụng phương thức canh tác giảm phát thải sẽ có lợi thế lớn trong xuất khẩu.
Nhận thức được điều này, ngành nông nghiệp Việt Nam đang thúc đẩy việc xây dựng các vùng sản xuất phát thải thấp. Theo kế hoạch của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong giai đoạn 2025–2035 sẽ hình thành ít nhất 15 vùng trồng nông sản theo hướng giảm phát thải, giúp nâng cao giá trị và thương hiệu nông sản Việt trên thị trường quốc tế.
Đối với ngành chè, một trong những mặt hàng nông sản xuất khẩu quan trọng thì đây chính là cơ hội để tái định vị hình ảnh. Những vùng chè áp dụng canh tác hữu cơ, tuần hoàn và tiết kiệm năng lượng có thể trở thành mô hình mẫu cho nông nghiệp xanh tại Việt Nam.
Vai trò của người nông dân và cộng đồng
Dù chính sách và công nghệ đóng vai trò quan trọng, yếu tố quyết định vẫn là người nông dân. Chính họ là những người trực tiếp chăm sóc từng gốc chè, quyết định cách sử dụng phân bón, nước tưới hay phương pháp thu hái.
Khi được tập huấn và hỗ trợ kỹ thuật, nhiều nông dân đã nhận ra rằng canh tác bền vững không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn mang lại lợi ích kinh tế lâu dài. Đất khỏe hơn, cây chè ít sâu bệnh hơn, chi phí đầu vào giảm và sản phẩm có giá trị cao hơn.
Ngoài ra, sự tham gia của doanh nghiệp và hợp tác xã cũng rất quan trọng. Khi các đơn vị chế biến và xuất khẩu cam kết thu mua sản phẩm từ vùng trồng phát thải thấp, người nông dân sẽ có thêm động lực để chuyển đổi phương thức sản xuất.
Hướng tới tương lai nông nghiệp xanh
Canh tác chè theo hướng giảm phát thải là một bước đi quan trọng trong hành trình xây dựng nền nông nghiệp bền vững. Từ những thay đổi nhỏ trên nương chè, như giảm phân hóa học, tăng sử dụng phân hữu cơ hay áp dụng mô hình sinh thái, ngành chè đang từng bước góp phần vào mục tiêu lớn của quốc gia: phát triển kinh tế gắn với bảo vệ môi trường.
Trong bối cảnh thế giới đang hướng tới nền kinh tế carbon thấp, những nương chè xanh mướt trên sườn núi không chỉ tạo ra những chén trà thơm mà còn trở thành biểu tượng của sự chuyển đổi xanh trong nông nghiệp Việt Nam.
Và khi mỗi búp trà được thu hái từ những vùng trồng thân thiện với môi trường, giá trị của nó không chỉ nằm ở hương vị, mà còn ở câu chuyện về một nền nông nghiệp đang nỗ lực góp phần bảo vệ hành tinh.