Khoảng cách giữa xuất hiện và tạo được chỗ đứng
Những năm gần đây, việc đưa sản phẩm OCOP lên sàn thương mại điện tử đã được nhiều địa phương thúc đẩy mạnh mẽ. Các lớp tập huấn kỹ năng số được tổ chức, gian hàng trực tuyến được thiết lập, giúp nhiều đặc sản địa phương có thêm kênh tiếp cận người tiêu dùng trong và ngoài nước. Trên bề mặt, đây là những bước tiến tích cực.
Tuy nhiên, giữa việc xuất hiện trên nền tảng số và việc thực sự tạo được chỗ đứng bền vững vẫn còn một khoảng cách đáng kể. Không ít gian hàng OCOP có lượng tương tác thấp, nội dung giới thiệu sản phẩm còn đơn giản, thiếu chiều sâu, chưa thể hiện được câu chuyện văn hóa và giá trị thực sự phía sau mỗi đặc sản. Khi người mua tiếp cận sản phẩm chỉ qua vài tấm ảnh và đoạn mô tả ngắn, những yếu tố tạo nên bản sắc của đặc sản địa phương - vùng nguyên liệu đặc thù, kỹ thuật chế biến truyền thống, câu chuyện văn hóa gắn với từng vùng đất - rất dễ bị bỏ qua hoặc không được cảm nhận đúng giá trị.
Áp lực cạnh tranh về giá trong môi trường trực tuyến là thách thức thực tế mà nhiều chủ thể OCOP phải đối mặt. Khi người mua hàng trực tuyến có thể dễ dàng so sánh hàng chục sản phẩm cùng loại chỉ trong vài giây, sản phẩm được đầu tư bài bản về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và chứng nhận quốc tế thường có giá thành cao hơn những sản phẩm tương tự không đảm bảo các tiêu chuẩn này. Nếu câu chuyện đằng sau sự khác biệt đó không được truyền tải rõ ràng, người tiêu dùng rất dễ lựa chọn theo giá thay vì theo giá trị.
Khi đặc sản bước vào cuộc chơi của thuật toán
Bản chất của chương trình OCOP là phát huy lợi thế đặc thù của từng địa phương - mỗi sản phẩm gắn với một vùng nguyên liệu, một nghề truyền thống và một câu chuyện văn hóa cụ thể. Miến dong làm từ củ dong riềng bản địa ở vùng núi phía Bắc, chả vịt chế biến từ giống vịt cỏ của một vùng làng nghề đặc trưng, hay mắm được ủ theo bí quyết gia truyền của ngư dân ven biển - mỗi sản phẩm là một câu chuyện không thể sao chép.
Song, trên các nền tảng trực tuyến, những câu chuyện này đang phải cạnh tranh với hàng nghìn sản phẩm cùng loại trong một không gian mà thuật toán ưu tiên nội dung trực quan, ngắn gọn và có khả năng tương tác cao. Nhiều gian hàng OCOP có cách trình bày tương đối đồng nhất - hình ảnh sản phẩm đơn giản, mô tả ngắn gọn tập trung vào thông tin kỹ thuật - trong khi thiếu đi những nội dung kể chuyện sinh động có thể tạo cảm xúc và xây dựng sự kết nối với người tiêu dùng.
Nghịch lý ở đây là những giá trị khó nhìn thấy bằng mắt thường như tay nghề truyền thống, quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn nghiêm ngặt hay câu chuyện văn hóa gắn với sản phẩm lại chính là những yếu tố tạo ra sự khác biệt và lý do để trả giá cao hơn. Khi những yếu tố này không được truyền tải đầy đủ, đặc sản địa phương rất dễ bị rút gọn thành một sản phẩm thông thường trong mắt người tiêu dùng trực tuyến.
Truyền tải câu chuyện - kỹ năng mới không thể thiếu
Thực tế cho thấy, trong môi trường số, việc truyền tải câu chuyện sản phẩm đóng vai trò quan trọng không kém chất lượng sản phẩm. Khi đặc sản được bán bằng một cú nhấp chuột, giá trị truyền thống không còn được cảm nhận trực tiếp qua trải nghiệm tại chỗ - tham quan vùng trồng, chứng kiến quy trình chế biến, nói chuyện với người làm ra sản phẩm - mà phải được tái hiện thông qua nội dung số.
Điều này đòi hỏi các chủ thể OCOP phải phát triển một kỹ năng hoàn toàn mới: kể chuyện số. Không phải là kể chuyện dài dòng theo kiểu tài liệu kỹ thuật, mà là kể chuyện theo cách phù hợp với từng nền tảng - video ngắn cho TikTok và Reels, hình ảnh đẹp kết hợp caption có chiều sâu cho Instagram, bài viết có thông tin truy xuất nguồn gốc rõ ràng cho sàn thương mại điện tử. Mỗi nền tảng có ngôn ngữ riêng và cách người dùng tiếp nhận thông tin riêng.
Một sản phẩm miến dong đạt chuẩn OCOP 5 sao và xuất khẩu sang châu Âu không chỉ đáng được giới thiệu bằng danh sách chứng nhận mà còn cần được kể qua câu chuyện về những cánh đồng dong riềng trong sương sớm, về quy trình làm miến thủ công truyền thống và về những người nông dân gìn giữ nghề qua nhiều thế hệ. Đó mới là thứ tạo ra cảm xúc và giúp sản phẩm thoát ra khỏi đám đông.
Chuyển đổi số OCOP - không chỉ là lên sàn
Nhìn rộng hơn, chuyển đổi số đối với OCOP không thể chỉ dừng lại ở việc thiết lập gian hàng trực tuyến. Đây phải là quá trình xây dựng thương hiệu số toàn diện cho đặc sản địa phương, bao gồm chuẩn hóa dữ liệu sản phẩm, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc đủ tin cậy để người tiêu dùng có thể kiểm chứng và phát triển bộ nhận diện thương hiệu nhất quán, chuyên nghiệp trên môi trường số.
Chuẩn hóa dữ liệu sản phẩm là nền tảng đầu tiên: mỗi sản phẩm OCOP cần có hồ sơ thông tin đầy đủ và chuẩn xác về nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất, các chứng nhận chất lượng và câu chuyện văn hóa gắn liền. Khi dữ liệu này được số hóa và có thể truy cập dễ dàng, nó trở thành nền tảng cho mọi nỗ lực truyền thông và xây dựng thương hiệu tiếp theo.
Chuyển đổi số đang đặt các sản phẩm OCOP trước một phép thử quan trọng và có tính hai mặt rõ ràng. Nếu chỉ coi đây là cơ hội mở rộng kênh bán hàng mà thiếu chiến lược bảo tồn giá trị bản địa, nguy cơ đồng nhất hóa sản phẩm là có thật - đặc sản địa phương sẽ dần mất đi những gì tạo nên sự khác biệt và lý do tồn tại của mình. Nhưng nếu được tiếp cận đúng cách, không gian số lại là nơi những câu chuyện văn hóa địa phương có thể được kể đến với hàng triệu người trên toàn thế giới - một tầm với mà trước đây không một phiên chợ hay hội chợ nào có thể đạt được. Bản sắc không phải là rào cản cho chuyển đổi số - ngược lại, đó chính là lợi thế cạnh tranh bền vững nhất mà OCOP sở hữu trong kỷ nguyên số.
Bảo An