Quy trình giám định kim cương và những điều người mua cần biết
Bên trong một quy trình giám định kim cương chuẩn quốc tế
Về bản chất, kiểm định kim cương là việc áp dụng phương pháp khoa học để phân tích, xác nhận đặc tính vốn có của viên đá và làm rõ dấu hiệu nhận diện riêng của từng viên. Tại các phòng thí nghiệm hàng đầu như GIA (Gemological Institute of America – thành lập năm 1931), quy trình được thực hiện chặt chẽ để bảo đảm tính khách quan.
Khi kim cương được gửi đến, thông tin chủ sở hữu bị che giấu; viên đá đặt trong hộp riêng, dán mã vạch nội bộ để theo dõi xuyên suốt quá trình. Kim cương được cân bằng cân điện tử siêu nhỏ tới năm chữ số thập phân, thiết bị quang học xác định tỷ lệ, kích thước, góc cạnh. Đặc điểm độ trong suốt được vẽ lên sơ đồ kỹ thuật số, đối chiếu cơ sở dữ liệu hàng trăm mẫu. Chuyên gia giàu kinh nghiệm hơn xem lại kết quả trước đó và đưa ý kiến độc lập; kết quả chỉ chốt khi các ý kiến thống nhất. Từ dữ liệu màu sắc, độ tinh khiết, tỷ lệ, độ bóng và đối xứng, phòng thí nghiệm mới xác định cấp độ giác cắt cuối cùng, việc phân phối mẫu cho chuyên gia hoàn toàn ngẫu nhiên để tránh thiên lệch.
Tại Việt Nam, quy trình giám định tại các trung tâm trong nước thường được ấn định khoảng 48 giờ. Doanh nghiệp cung cấp dịch vụ phải đăng ký ngành nghề phù hợp, đáp ứng điều kiện nhân sự, thiết bị, năng lực chuyên môn theo quy định của Bộ Khoa học và Công nghệ cùng quy định về giám định thương mại hiện hành.
Phân biệt giấy kiểm định trong nước và quốc tế
Hiện có song song hai nhóm giấy kiểm định. Nhóm trong nước gồm PNJ-LAB, GIV, SJC, DOJILAB, mức phí hợp lý. Nhóm quốc tế gồm GIA, IGI (thành lập tại Bỉ năm 1975), HRD, AGS – trong đó GIA và IGI được đánh giá cao nhất nhờ tính độc lập, phi lợi nhuận và hệ thống 4C (Carat, Color, Clarity, Cut) áp dụng thống nhất toàn cầu. Kim cương có chứng chỉ quốc tế thường được định giá cao hơn cùng viên chỉ kiểm định trong nước. Giấy kiểm định từ tổ chức uy tín không có thời hạn sử dụng, trừ khi viên đá bị trầy xước hay thay đổi bề mặt, khi đó có thể yêu cầu giám định lại.
Tuy nhiên, các chuyên gia tài chính nhận định, thị trường kim cương Việt Nam còn nhiều khoảng trống pháp lý. Kim cương hiện nằm rải rác trong nhiều nhóm quy định khác nhau, chưa có cơ chế chuyên biệt tương xứng với giá trị tài sản và rủi ro buôn lậu, rửa tiền, gian lận thương mại. Việc mua bán chủ yếu dựa trên giấy tờ rời nên khó truy vết dòng hàng và dòng tiền; nếu đơn vị giám định chỉ cấp chứng thư mà không cảnh báo lô hàng bất thường hay khách gửi kiểm định lặp lại, hoạt động này có thể bị lợi dụng như vụ án nêu trên.
Từ thực tế trên, giới chuyên gia pháp lý kiến nghị Việt Nam ban hành quy định riêng về quản lý đá quý, kim cương và trang sức giá trị cao; quy định rõ điều kiện với tổ chức giám định về tiêu chuẩn phòng thử nghiệm, nhân sự, thiết bị và trách nhiệm pháp lý khi cấp chứng thư sai. Đề xuất đáng chú ý là mỗi viên kim cương ra thị trường nên có tối thiểu ba lớp chứng từ: chứng từ nhập khẩu hoặc chứng minh nguồn gốc hợp pháp, chứng thư kiểm định kỹ thuật, và hóa đơn giao dịch – thay vì chỉ dựa vào một tờ giấy kiểm định như hiện nay.
Do đó, trước những diễn biến mới, người mua kim cương – đặc biệt với giao dịch giá trị lớn – nên lưu ý: Thứ nhất, phân biệt rõ giấy kiểm định kỹ thuật với chứng từ chứng minh nguồn gốc hợp pháp; giấy kiểm định đẹp không đồng nghĩa viên kim cương đã nhập khẩu hợp pháp. Thứ hai, nên yêu cầu đầy đủ hóa đơn tài chính, chứng từ nhập khẩu bên cạnh giấy kiểm định, thay vì chỉ tin vào chứng thư rời. Thứ ba, với viên kim cương giá trị cao, nên ưu tiên giấy kiểm định từ tổ chức quốc tế độc lập như GIA hoặc IGI, đồng thời đối chiếu mã số khắc laser với cơ sở dữ liệu trực tuyến của tổ chức cấp chứng thư để phát hiện dấu hiệu bất thường. Thứ tư, giấy kiểm định không phải giấy bảo hành giá trị tài sản; giá thực tế còn phụ thuộc cung cầu, xuất xứ, độ hiếm và uy tín bên bán. Cuối cùng, nên thận trọng với giao dịch không rõ nguồn gốc và tham khảo ý kiến chuyên gia độc lập trước các khoản đầu tư giá trị lớn.
Trong bối cảnh thị trường kim cương Việt Nam phát triển nhanh nhưng khung pháp lý chưa theo kịp, sự thận trọng và hiểu đúng vai trò của giấy kiểm định chính là lớp bảo vệ đầu tiên mà người mua có thể tự trang bị.
Tiến Hoàng