Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, thị trường nông sản không còn chỉ đánh giá sản phẩm bằng sản lượng hay giá rẻ, mà đặt ra những yêu cầu khắt khe hơn về tính minh bạch, truy xuất nguồn gốc và uy tín thương hiệu. Trước sức ép đó, nhiều hợp tác xã (HTX) nông nghiệp đã từng bước thay đổi tư duy phát triển, coi sở hữu trí tuệ không còn là “việc phụ”, mà là công cụ chiến lược để nâng cao giá trị, mở rộng thị trường và thoát khỏi thế bị động về giá.
Việc đăng ký và khai thác các quyền sở hữu trí tuệ như nhãn hiệu, nhãn hiệu tập thể, chỉ dẫn địa lý hay mã số vùng trồng đã trở thành “đòn bẩy” giúp HTX khẳng định tên tuổi, kiểm soát chất lượng và giữ lại nhiều hơn giá trị gia tăng cho người làm nông.
Thực tế cho thấy, khi chưa có thương hiệu và nền tảng pháp lý rõ ràng, nông sản của HTX dù chất lượng tốt vẫn dễ hòa lẫn giữa thị trường. Người sản xuất thường rơi vào thế yếu trong đàm phán, đầu ra phụ thuộc lớn vào thương lái, giá cả bấp bênh theo mùa vụ. Trong bối cảnh đó, việc đăng ký và khai thác các quyền sở hữu trí tuệ như nhãn hiệu, nhãn hiệu tập thể, chỉ dẫn địa lý hay mã số vùng trồng đã trở thành “đòn bẩy” giúp HTX khẳng định tên tuổi, kiểm soát chất lượng và giữ lại nhiều hơn giá trị gia tăng cho người làm nông.
Theo thống kê, khoảng 62% sản phẩm OCOP được xếp hạng 4–5 sao hiện nay đã được bảo hộ dưới các hình thức sở hữu trí tuệ. Con số này cho thấy, sở hữu trí tuệ đang dần trở thành lợi thế cạnh tranh quan trọng của khu vực kinh tế tập thể, góp phần nâng cao vị thế của nông sản Việt trên thị trường trong nước và quốc tế.
Ngành trà Thái Nguyên là minh chứng tiêu biểu cho xu hướng đó. Đây là một trong số ít nông sản của Việt Nam được Liên minh châu Âu bảo hộ theo Hiệp định EVFTA thông qua chỉ dẫn địa lý “Tân Cương”. Song song với đó, tỉnh Thái Nguyên đã được Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam cấp 10 nhãn hiệu tập thể cho sản phẩm trà; riêng nhãn hiệu “Trà Thái Nguyên” đã được bảo hộ tại 6 quốc gia và vùng lãnh thổ. Nền tảng pháp lý này không chỉ giúp sản phẩm trà tiếp cận các thị trường khó tính, mà còn tạo “hàng rào” bảo vệ uy tín và danh tiếng đã được xây dựng qua nhiều thế hệ.
Tại vùng trà Tân Cương, nhiều HTX đã chủ động coi sở hữu trí tuệ là “tấm vé” gia nhập chuỗi giá trị gắn với tiêu chuẩn chất lượng. Hiện nay, trên địa bàn có 7 nhóm sản xuất và 3 HTX chế biến trà đạt chứng nhận VietGAP; một số sản phẩm đã tham gia các nền tảng thương mại điện tử, qua đó mở rộng kênh tiêu thụ và nâng cao giá trị kinh tế. HTX Chè Hảo Đạt (xã Tân Cương) là một mô hình tiêu biểu, tập trung sản xuất các sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý Tân Cương, duy trì quy trình sản xuất chuẩn hóa, đồng thời ứng dụng khoa học – công nghệ trong chế biến để nâng cao chất lượng và uy tín thương hiệu. Cùng hướng đi đó, HTX Hương Vân Trà (phường Phan Đình Phùng) thực hiện nghiêm túc việc sử dụng chỉ dẫn địa lý trên bao bì, tuân thủ đầy đủ các điều kiện khai thác và chủ động tham gia hoạt động quảng bá, kết nối thị trường.
Điểm đáng chú ý là cùng với việc xây dựng thương hiệu, các HTX ngày càng nâng cao trách nhiệm trong quản lý và bảo vệ nhãn hiệu, chủ động phòng ngừa và đấu tranh với các hành vi gian lận, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Để bảo vệ uy tín chung, những sản phẩm trà không đạt đủ điều kiện chất lượng sẽ không được mang chỉ dẫn địa lý “Tân Cương”. Cách làm này tuy khắt khe, nhưng chính là nền tảng để gìn giữ niềm tin thị trường trong dài hạn.
Nhờ chiến lược phát triển gắn với sở hữu trí tuệ, toàn tỉnh Thái Nguyên hiện có hơn 200 sản phẩm trà OCOP đạt từ 3 đến 5 sao, trong đó 3 sản phẩm đạt 5 sao cấp quốc gia. Giá trị ngành trà vượt 13 nghìn tỷ đồng mỗi năm, thu nhập bình quân đạt khoảng 400 triệu đồng/ha/năm. Đến năm 2030, tỉnh đặt mục tiêu 70% diện tích trồng chè sẽ được cấp mã số vùng trồng, tiếp tục chuẩn hóa sản xuất gắn với yêu cầu truy xuất nguồn gốc và xuất khẩu bền vững.
Không chỉ với trà, nhiều ngành hàng khác cũng cho thấy hiệu quả rõ nét khi sản xuất đi cùng pháp lý. Tại “thủ phủ dừa” Bến Tre (nay là tỉnh Vĩnh Long), việc chuẩn hóa sản xuất song hành với chuẩn hóa pháp lý đã mở ra dư địa lớn cho xuất khẩu. Toàn tỉnh hiện có 133 khu vực trồng dừa được cấp mã số vùng trồng, tạo nền tảng cho truy xuất nguồn gốc và xuất khẩu chính ngạch. Nhờ đó, mỗi năm địa phương thu về hơn 350 triệu USD từ xuất khẩu dừa, trong đó nhiều HTX là chủ thể trực tiếp tham gia và hưởng lợi. Có thời điểm, xuất khẩu dừa mang về cho Việt Nam tới 900 triệu USD và được kỳ vọng sớm vượt mốc 1 tỷ USD khi dừa Việt ngày càng được công nhận tại các thị trường lớn như Mỹ, châu Âu và Trung Quốc.
Một ví dụ khác là HTX Nấm Linh Chi Quảng Ninh. Sau khi được hỗ trợ xây dựng và bảo hộ nhãn hiệu tập thể “Nấm Linh Chi Quảng Ninh”, doanh thu năm 2024 của HTX tăng hơn 40% so với năm trước. Hơn 15 tấn nấm các loại được đưa ra thị trường, trong đó một phần đã xuất khẩu sang Hàn Quốc. Nhãn hiệu được bảo hộ không chỉ giúp sản phẩm “đứng tên” trên thị trường, mà còn tạo điều kiện để HTX kiểm soát chất lượng đồng bộ, từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị nông sản sạch, tiêu chuẩn cao.
Những chuyển biến này cho thấy, sở hữu trí tuệ mang lại nhiều hơn lợi ích kinh tế trước mắt. Đó còn là sự thay đổi về vị thế của người sản xuất từ chỗ bị động, phụ thuộc vào giá thu mua, sang chủ động xây dựng chiến lược thị trường và đàm phán bình đẳng hơn. Khi nông sản được bảo hộ, giá trị không chỉ nằm ở sản lượng, mà còn ở danh tiếng, câu chuyện vùng đất và niềm tin của người tiêu dùng.
Đằng sau những kết quả tích cực đó là sự đồng hành của các bộ, ngành và hệ thống Liên minh HTX, từ tư vấn thủ tục, xây dựng quy chế quản lý nhãn hiệu, đến hỗ trợ kinh phí đăng ký và quảng bá. Việc lồng ghép xây dựng thương hiệu với Chương trình OCOP đã tạo nên chuỗi hỗ trợ đồng bộ, giúp HTX chuẩn hóa sản phẩm ngay từ gốc.
Tuy nhiên, bảo hộ chỉ là điểm khởi đầu. Thách thức lớn hơn nằm ở khâu quản lý, gìn giữ chất lượng và kể câu chuyện thương hiệu mssột cách thuyết phục. Chỉ một mắt xích lỏng lẻo cũng có thể làm suy giảm uy tín đã tích lũy qua nhiều năm. Trong bối cảnh đó, việc tiếp tục nâng cao năng lực quản trị thương hiệu, tăng cường phòng vệ sở hữu trí tuệ và đẩy mạnh tiếp thị hiện đại sẽ là chìa khóa để nông sản HTX không chỉ thoát thế bị động về giá, mà còn vững vàng bước ra thị trường lớn với giá trị xứng đáng.