“Thiên cổ đệ nhất trà” - tinh hoa từ hàng ngàn bông sen

Giữa nhịp sống hiện đại đầy hối hả của Thủ đô Hà Nội, nghề ướp trà sen Tây Hồ vẫn lặng lẽ được gìn giữ như một di sản sống, mang trong mình cốt cách thanh tao của đất kinh kỳ. Từ những búp sen sớm mai trên Hồ Tây đến từng cánh trà thấm đẫm hương sen, mỗi mẻ trà là kết tinh của thời gian, sự kỳ công và đôi bàn tay tài hoa của người nghệ nhân. Để làm nên một kilôgam trà sen thượng hạng, người thợ phải trải qua hàng chục công đoạn tỉ mỉ, từ tuyển chọn nguyên liệu, tách gạo sen đến nhiều lần ướp, sấy công phu. Không đơn thuần là một thức uống, trà sen Tây Hồ - sản phẩm OCOP 4 sao đã trở thành biểu tượng của nếp sống thanh nhã, tinh tế, nơi hương sắc đất trời hòa quyện cùng chiều sâu văn hóa ngàn năm của người Tràng An.

Kết tinh từ thiên nhiên và lịch sử

Trà sen Tây Hồ không phải là một sáng tạo ngẫu nhiên, mà là kết quả của quá trình tích lũy kinh nghiệm và thẩm mỹ qua nhiều thế hệ. Điểm đặc biệt trước hết nằm ở nguyên liệu: Sen Bách Diệp - giống sen cổ trồng tại Hồ Tây, nổi bật với nhiều lớp cánh, màu hồng phớt và hương thơm đậm nhưng không gắt. 

Không chỉ quý ở giống, sen còn đòi hỏi phải được thu hái đúng thời điểm. Sen phải được hái từ tờ mờ sáng, khi sương còn đọng trên cánh hoa - thời điểm hương sen đạt độ tinh khiết cao nhất. Chỉ một sai lệch nhỏ về thời gian cũng có thể khiến hương thơm bị giảm sút, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng trà.

Bên cạnh hoa sen, chè nền cũng giữ vai trò quyết định trong việc tạo nên hương vị đặc trưng. Chính sự kết hợp giữa hương sen Hồ Tây và chè Thái Nguyên hoặc các dòng chè núi cao như Hà Giang, Yên Bái đã tạo nên một tầng hương vị vừa thanh khiết, vừa sâu lắng. Theo chia sẻ của nghệ nhân Nguyễn Thị Trinh Nương, người đã có hơn một thập kỷ gắn bó với trà sen, việc lựa chọn nguyên liệu không chỉ là thao tác kỹ thuật mà còn là một quá trình tích lũy tri thức. Trong đó, khâu chọn chè nền để ướp đòi hỏi sự am hiểu và kinh nghiệm lâu năm của người làm nghề. Mỗi loại chè, mỗi vùng chè và mỗi thời điểm thu hái đều ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng thành phẩm. “Chúng tôi làm nghề thì sẽ biết được thời điểm nào là thời điểm nguyên liệu đầu vào tốt nhất, từ việc chọn đồi chè, vùng chè cho đến lúc lấy chè nền về để ướp.” chị chia sẻ.

Với những dòng chè phổ biến như chè Thái Nguyên, đặc biệt là vùng Tân Cương, người làm trà phải lựa chọn những mẻ chè hội tụ đầy đủ các đặc tính: Cánh chè nhỏ, nước pha xanh ánh vàng, trong, có độ đậm và hậu vị ngọt sâu. Những tiêu chí ấy không chỉ đơn thuần là yêu cầu kỹ thuật, mà còn là sự kết tinh của kinh nghiệm lâu năm cùng độ tinh tế trong cảm nhận của người làm nghề. Chia sẻ về công đoạn chọn trà để ướp sen, nghệ nhân Trinh Nương bộc bạch: “Riêng công đoạn chọn chè để ướp thôi cũng đã là cả kiến thức, kinh nghiệm của người ướp trà và là cả sự tâm huyết nữa. Nếu chọn không đúng loại chè thì khi ướp hương vào, hương sen sẽ không thể tôn lên trọn vẹn vị trà, và thành phẩm cũng khó đạt được chất lượng như mong muốn”.

Hành trình kỳ công của từng mẻ trà

Mùa sen Bách Diệp tại Hồ Tây thường chỉ kéo dài hơn hai tháng, nở rộ từ khoảng tháng 6 đến hết tháng 7, kéo dài sang đầu tháng 8. Đây cũng là khoảng thời gian cao điểm, khi những người làm nghề phải làm việc liên tục, không ngơi nghỉ. Bởi lẽ, vòng đời của hoa sen ngắn, thời gian nở rộ lại càng ngắn hơn, buộc người nghệ nhân phải “chạy đua” với mùa vụ để kịp thu hái và ướp trà, giữ trọn vẹn hương thơm tinh khiết nhất của hoa.

Nghệ nhân Trinh Nương chia sẻ, quy trình truyền thống bắt đầu từ việc tách gạo sen - phần được ví như “túi hương” của bông hoa. Gạo sen sau đó được ướp với chè trong một khoảng thời gian nhất định rồi đem sấy khô. Quá trình này lặp lại nhiều lần để hương sen thấm sâu vào từng sợi trà.

“Sau khi ướp xong thì chúng ta mang đi sấy và sấy xong thì lại ướp thêm các lượt tiếp theo để làm sao khi ướp xong thì chúng ta sẽ có những mẻ chè theo đúng mong muốn của mình”, chị cho biết.

Không có công đoạn nào là thứ yếu. Từ việc chọn chè, chọn sen đến thao tác ướp, tất cả đều đòi hỏi sự chính xác và tâm huyết. Nghệ nhân khẳng định: “Khâu nào trong trà sen cũng rất là quan trọng và cũng cần phải người nghệ nhân làm sao đặt hết tâm huyết của mình vào thì mình mới làm được mẻ trà ướp sen ngon”.

Bên cạnh phương pháp truyền thống, hiện nay còn xuất hiện trà ướp bông - cho trực tiếp chè vào trong bông sen sau đó đông đá và mang đi sấy. Dù mang tính tiện lợi và thẩm mỹ cao, phương pháp này chủ yếu phục vụ nhu cầu trải nghiệm nhanh, trong khi những người sành trà vẫn đánh giá cao quy trình ướp trà sen truyền thống.

Một mẻ trà đạt chuẩn phải hội tụ nhiều yếu tố: Nước xanh ánh vàng, ban đầu có vị chát nhẹ, sau đó chuyển sang hậu vị ngọt cùng hương sen thoang thoảng, lưu lại lâu trong khoang miệng. Nhưng ngay cả những tiêu chí này cũng không mang tính tuyệt đối. “Người thưởng thức mới là người đánh giá, quyết định sản phẩm đó là thành công hay không. Sau khi thưởng thức xong, khách hàng sẽ là những người nhận xét, là cuối cùng. Còn chúng tôi là những người nghệ nhân chỉ mong muốn được ướp trà, được sản xuất ra những mẻ trà làm sao ngon nhất, tốt nhất mà bản thân chúng tôi có thể làm được để gửi đến khách hàng.”, nghệ nhân Trinh Nương chia sẻ.

Trà sen - không chỉ là thức uống

Theo nghệ nhân Trinh Nương, thưởng trà không thể tách rời khỏi câu chuyện văn hóa: “Trước khi thưởng thức vị của trà, chúng ta phải tìm hiểu, phải biết về văn hóa của trà Việt Nam, nguồn gốc xuất xứ, cách thức ướp trà, cách thức pha trà và câu chuyện về văn hóa trà của Việt Nam mình. Khi đó, việc thưởng trà mới thực sự trọn vẹn”. Chính vì vậy, trong không gian về trà có sự xuất hiện của chị, hoạt động thưởng trà luôn đi kèm với việc kể chuyện về nghề, về văn hóa và về con người Việt Nam. Điều này giúp người thưởng thức, đặc biệt là giới trẻ và du khách quốc tế, tiếp cận trà sen không chỉ bằng vị giác mà còn bằng nhận thức.

Trà sen cũng thường được kết hợp với các món bánh truyền thống như bánh đậu xanh, kẹo lạc, bánh chả… tạo nên một tổng thể hài hòa của ẩm thực và văn hóa. Trong những khoảnh khắc ấy, chén trà trở thành cầu nối, gắn kết con người trong những cuộc trò chuyện sâu lắng. Việc những người đồng điệu trong suy nghĩ cùng uống trà và trao đổi, bàn luận cũng gọi là văn hóa thưởng trà.

Hơn cả một thức uống, trà sen Tây Hồ là lời khẳng định về bản sắc và sức sống của văn hóa trà Việt. Từ hàng nghìn cánh sen đến từng sợi trà, từ những công đoạn tỉ mỉ đến trải nghiệm thưởng thức, tất cả đã tạo nên một "Thiên cổ đệ nhất trà" bất biến với thời gian. Thưởng thức chén trà giữa lòng Thủ đô, ta không chỉ thấy vị chát ngọt mà còn thấy cả dấu ấn của những nghệ nhân vẫn đang miệt mài giữ "lửa" cho di sản dân tộc.

Hằng Nga - Huyền Trang