Những con số thống kê 5 tháng đầu năm 2026 phản ánh một thực tế đáng khích lệ. Tổng vốn đầu tư nước ngoài (FDI) đăng ký vào Việt Nam tính đến ngày 27/4/2026 đạt 18,24 tỷ USD, tăng 32% so với cùng kỳ năm trước, với 1.249 dự án được cấp phép mới và vốn đăng ký cấp mới gấp 2,2 lần so với cùng kỳ. Vốn FDI thực hiện trong 4 tháng đầu năm ước đạt 7,4 tỷ USD mức cao nhất của cùng kỳ trong 5 năm qua tăng 9,8% so với cùng kỳ năm 2025. Ngành công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục dẫn đầu với 6,12 tỷ USD, chiếm tới 82,7% tổng vốn FDI thực hiện.
Kết quả ấn tượng này không phải ngẫu nhiên. Bên cạnh lợi thế về vị trí địa lý, nguồn nhân lực và ổn định chính trị, chính sách thuế TNDN cởi mở và linh hoạt hơn đang góp phần quan trọng vào việc duy trì sức hút của Việt Nam trong mắt nhà đầu tư quốc tế.
Điểm khởi đầu cho làn sóng cải cách này chính là Luật Thuế TNDN 2025, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, cùng Nghị định 320/2025/NĐ-CP và Thông tư 20/2026/TT-BTC hướng dẫn thi hành. Khung pháp lý mới này giữ nguyên mức thuế suất phổ thông 20%, nhưng bổ sung đáng kể nhiều cơ chế ưu đãi và làm rõ các quy định trước đây còn mơ hồ.
Đáng chú ý, Luật mới mở rộng diện miễn thuế TNDN sang các lĩnh vực mới, bao gồm thu nhập từ chuyển nhượng lần đầu chứng chỉ giảm phát thải (tín chỉ carbon) phù hợp với cam kết Net Zero của Việt Nam. Các khoản hỗ trợ nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số từ tổ chức không có quan hệ liên kết cũng được loại ra khỏi thu nhập chịu thuế, qua đó khuyến khích dòng vốn chảy vào các lĩnh vực tạo ra giá trị dài hạn.
Thuế thu nhập doanh nghiệp tác động ra sao đến môi trường đầu tư?
Một trong những điểm đột phá nhất của chính sách thuế TNDN hiện hành là hệ thống ưu đãi dành riêng cho khu vực kinh tế tư nhân năng động. Theo Nghị quyết 198/2025/QH15 và Nghị định 20/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 15/1/2026:
- Doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) mới thành lập được miễn hoàn toàn thuế TNDN trong 3 năm kể từ ngày được cấp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp lần đầu.
- Doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo được miễn thuế TNDN 2 năm đầu có thu nhập chịu thuế và giảm 50% trong 4 năm tiếp theo.
- Chính sách tương tự áp dụng cho công ty quản lý quỹ đầu tư khởi nghiệp và tổ chức trung gian hỗ trợ khởi nghiệp.
Song song đó, doanh nghiệp được quyền trích lập quỹ từ thu nhập chịu thuế để đầu tư cho khoa học – công nghệ và chuyển đổi số; chi phí đào tạo nhân lực và nghiên cứu – phát triển được tính vào chi phí được trừ với cơ chế ưu đãi đặc biệt. Đây là tín hiệu rõ ràng rằng Nhà nước đang chuyển dịch mục tiêu từ thu hút đầu tư thô sang kích thích đầu tư chất lượng cao.
Tuy nhiên, không phải mọi chuyển biến đều thuận chiều. Việc áp dụng thuế TNDN tối thiểu toàn cầu 15% (theo cơ chế QDMTT và IIR từ năm tài chính 2024) đang đặt ra bài toán lớn cho mô hình thu hút FDI của Việt Nam. Trong nhiều thập kỷ qua, ưu đãi thuế TNDN thấp, thậm chí chỉ 2,75% đến 5,95% thuế suất hiệu dụng với một số tập đoàn lớn là vũ khí cạnh tranh chủ đạo. Nay, với ngưỡng sàn 15% bắt buộc, lợi thế đó bị thu hẹp đáng kể đối với các tập đoàn đa quốc gia có doanh thu hợp nhất vượt 750 triệu EUR.
Cơ chế này hoạt động theo nguyên tắc: nếu doanh nghiệp FDI tại Việt Nam nộp thuế TNDN thực tế dưới 15%, phần chênh lệch sẽ bị thu bổ sung hoặc tại Việt Nam (nếu áp dụng QDMTT) hoặc tại quốc gia của công ty mẹ. Việt Nam đã chủ động áp dụng cơ chế QDMTT để giữ lại khoản thuế bổ sung này trong ngân sách nội địa, thay vì để thất thoát ra nước ngoài một quyết định đúng đắn về mặt tài khóa.
Tuy nhiên, thách thức thực sự nằm ở chỗ: các ưu đãi thuế truyền thống giờ đây gần như vô hiệu với khối doanh nghiệp lớn thuộc diện chịu thuế tối thiểu toàn cầu. Đây là lực đẩy buộc Việt Nam phải tái cơ cấu chính sách thu hút đầu tư, chuyển từ ưu đãi thuế sang các biện pháp hỗ trợ phi thuế như hạ tầng chất lượng cao, nguồn nhân lực được đào tạo tốt, thủ tục hành chính nhanh gọn và hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ phát triển.
Nhìn rộng hơn trong bức tranh ASEAN, Việt Nam với mức thuế suất phổ thông 20% đang nằm ở vị trí trung bình, thấp hơn Indonesia (22%), Malaysia (24%), Myanmar (25%) và Philippines (30%), nhưng cao hơn Singapore (17%) và Brunei (18,5%). Sự khác biệt thực sự, như đã phân tích, nằm ở hệ thống ưu đãi và chi phí đầu tư tổng thể, chứ không chỉ ở con số thuế suất danh nghĩa.
Trong bối cảnh thuế tối thiểu toàn cầu san phẳng dần lợi thế cạnh tranh về thuế, Việt Nam cần tập trung vào việc nâng cấp chất lượng môi trường đầu tư theo nghĩa rộng: tốc độ cấp phép, sự ổn định và minh bạch của chính sách pháp lý, chất lượng hạ tầng kết nối và khả năng cung ứng nhân lực có kỹ năng cao.
Bất chấp thách thức từ thuế tối thiểu toàn cầu, con số FDI 5 tháng đầu năm 2026 cho thấy nhà đầu tư quốc tế vẫn nhìn nhận Việt Nam là điểm đến hấp dẫn. Nhiều chuyên gia dự báo dòng vốn FDI vào Việt Nam có thể đạt quy mô 38–40 tỷ USD/năm trong giai đoạn 2026–2030, được thúc đẩy bởi các cam kết đầu tư cấp cao đã được xúc tiến từ cuối năm 2025 và xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng toàn cầu.
Hệ thống ưu đãi thuế TNDN mới cũng góp phần thúc đẩy làn sóng thành lập doanh nghiệp trong nước: việc miễn thuế 3 năm cho SME mới thành lập kết hợp với việc bãi bỏ lệ phí môn bài từ ngày 1/1/2026 (theo Nghị quyết 198/2025/QH15) tạo ra điều kiện thuận lợi hơn bao giờ hết cho doanh nghiệp khởi sự kinh doanh.
Thuế TNDN không chỉ là nghĩa vụ tài chính, đó là tín hiệu chính sách mà mọi nhà đầu tư đọc trước khi quyết định rót vốn. Hệ thống thuế TNDN Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi sâu sắc: từ cạnh tranh bằng thuế suất thấp sang cạnh tranh bằng hệ sinh thái đầu tư toàn diện. Đây là hướng đi bền vững, phù hợp với xu thế quốc tế và tham vọng vươn lên của nền kinh tế Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Tuy nhiên, sự thành công của quá trình chuyển đổi này phụ thuộc vào tốc độ cải thiện chất lượng môi trường đầu tư phi thuế điều mà con số FDI ấn tượng 5 tháng đầu năm 2026 mới chỉ là bước khởi đầu đáng khích lệ.
Hoàng Nguyễn