Tư duy đổi mới trên nền tảng truyền thống
Trong suốt nhiều thập kỷ, màu xanh của những đồi chè đã trở thành biểu tượng và là nguồn thu nhập chính của người dân xã Liên Sơn, Lào Cai. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào một loại cây duy nhất luôn tiềm ẩn những rủi ro về thị trường và biến đổi khí hậu. Đứng trước yêu cầu tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng bền vững, địa phương đã mạnh dạn thực hiện một cuộc cách mạng về phương thức canh tác. Thay vì phá bỏ những vườn chè hiện hữu để thay thế bằng cây trồng mới, giải pháp trồng xen canh cây mắc ca đã được lựa chọn như một chìa khóa để mở ra mô hình kinh doanh đa tầng hiệu quả. Mô hình này không đơn thuần là việc đặt hai loại cây cạnh nhau, mà là một sự sắp đặt khoa học về không gian sinh trưởng. Chè vốn là loại cây ưa bóng râm nhẹ, trong khi mắc ca là cây thân gỗ có tán rộng, có thể vươn cao để đón ánh nắng mặt trời mà vẫn tạo ra độ che phủ cần thiết cho tầng thấp. Sự kết hợp này đã tận dụng tối đa quỹ đất vốn có, biến những diện tích canh tác đơn thuần thành một hệ sinh thái nông lâm kết hợp đầy tiềm năng.
Lộ trình chuyển đổi này bắt đầu được định hình rõ nét từ năm 2021 thông qua các đề án hỗ trợ phát triển sản xuất. Chính quyền địa phương đã triển khai các chính sách trợ lực thiết thực, tiêu biểu là việc hỗ trợ 50.000 đồng cho mỗi cây giống, đi kèm với đó là các đợt tập huấn kỹ thuật bài bản. Từ những thử nghiệm ban đầu trên diện tích nhỏ, đến nay toàn xã đã mở rộng quy mô lên gần 70 ha mắc ca trồng xen. Riêng tại khu vực trọng điểm là thôn 1, diện tích này đã chiếm tới 36 ha. Việc đưa tiến bộ khoa học vào sản xuất ngay từ khâu chọn giống và quy trình chăm sóc đã giúp tỷ lệ cây sống đạt mức rất cao, tạo nền móng vững chắc cho một vùng nguyên liệu tập trung trong tương lai gần.
Hiệu quả kinh tế từ "phép cộng" đa giá trị
Sau gần 5 năm kiên trì chăm sóc, những vườn mắc ca đầu tiên tại Liên Sơn đã bắt đầu cho thu hoạch những quả bói đầu tiên vào năm 2025 và 2026, mang lại những tín hiệu tài chính đầy lạc quan. Theo tính toán từ thực tế sản xuất, mỗi cây mắc ca ở giai đoạn đầu có thể cho sản lượng từ 5 đến 8 kg quả tươi. Với mật độ trồng xen phù hợp, một diện tích khoảng 5 ha có thể kỳ vọng thu về sản lượng tổng cộng khoảng 3 tấn quả ngay trong mùa đầu tiên. Với mức giá thu mua dao động từ 50.000 đến 70.000 đồng cho mỗi kg quả tươi, mắc ca đang dần trở thành một nguồn thu nhập thứ hai đầy triển vọng, giúp gia tăng đáng kể tổng giá trị sản xuất trên một ha đất canh tác. Nếu như trước đây, người nông dân chỉ có thể trông chờ vào sản lượng chè, thì nay họ đã có thêm một "khoản tiết kiệm" giá trị cao ngay trên cùng mảnh vườn đó. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong việc giảm thiểu rủi ro kinh tế; khi giá chè biến động, nguồn thu từ mắc ca sẽ đóng vai trò là bệ đỡ tài chính vững chắc cho các hộ gia đình.
Không dừng lại ở giá trị trực tiếp từ hạt, mô hình đa tầng còn tạo ra những giá trị thặng dư gián tiếp nhưng vô cùng quan trọng. Việc trồng xen không hề làm giảm năng suất của cây chè truyền thống như nhiều người lo ngại ban đầu. Ngược lại, bóng mát từ tán mắc ca giúp điều hòa nhiệt độ vườn chè, giảm bớt sự thoát hơi nước của đất trong những tháng khô hạn. Điều này giúp cây chè sinh trưởng ổn định hơn, lá chè giữ được độ tươi và chất lượng tốt hơn. Khi chất lượng nguyên liệu đầu vào được nâng cao, giá trị thương mại của sản phẩm trà cuối cùng cũng được cải thiện, tạo ra một vòng lặp tăng trưởng tích cực cho cả hai loại nông sản.
Cải thiện môi trường và bảo tồn đa dạng sinh học địa phương
Một trong những ưu điểm vượt trội của mô hình 2 tầng chè - mắc ca chính là khả năng cải thiện môi trường sinh thái tại chỗ. Hệ rễ của cây mắc ca có khả năng bám sâu và lan rộng, không chỉ giúp giữ đất, chống xói mòn trên các sườn đồi dốc mà còn góp phần tăng độ tơi xốp cho đất. Khi lá mắc ca rụng xuống, chúng phân hủy tạo thành một lớp mùn hữu cơ tự nhiên, cung cấp dinh dưỡng cho cả hai loại cây và hạn chế đáng kể sự phát triển của cỏ dại. Điều này giúp người nông dân tiết kiệm được một khoản chi phí đáng kể cho việc làm cỏ và sử dụng phân bón hóa học. Việc giảm thiểu hóa chất trong canh tác không chỉ bảo vệ sức khỏe người sản xuất mà còn là yếu tố then chốt để sản phẩm trà Liên Sơn hướng tới các tiêu chuẩn chứng nhận hữu cơ quốc tế trong tương lai.
Dưới góc nhìn sâu sắc hơn, sự cộng sinh này còn giúp địa phương thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu. Trong những năm gần đây, hiện tượng nắng nóng kéo dài thường xuyên gây hại cho các vùng chè chuyên canh không có cây che bóng. Sự hiện diện của tầng cây mắc ca phía trên giống như một "mái nhà" tự nhiên, giúp giảm bớt cường độ ánh sáng trực tiếp và giữ cho độ ẩm của vườn luôn ở mức lý tưởng. Đây chính là giải pháp nông nghiệp thông minh, giúp duy trì sản xuất ổn định ngay cả trong những điều kiện thời tiết cực đoan nhất. Liên Sơn đang dần chuyển mình từ những đồi chè đơn canh sang những cánh rừng nông nghiệp đa dạng, nơi con người và thiên nhiên cùng chung sống hài hòa.
Tầm nhìn chiến lược cho chuỗi giá trị bền vững
Mặc dù những kết quả bước đầu là rất khả quan với sản lượng khoảng 3 tấn quả thu được trong năm 2025, nhưng để mắc ca thực sự trở thành một trụ cột kinh tế lâu dài, địa phương vẫn còn nhiều bài toán cần giải quyết. Mắc ca là loại cây trồng dài ngày, đòi hỏi sự đầu tư bài bản và sự kiên trì trong suốt chu kỳ kinh doanh có thể kéo dài hàng chục năm. Do đó, việc xây dựng một chiến lược đồng bộ từ khâu chọn lọc giống chất lượng cao đến việc hoàn thiện quy trình chăm sóc kỹ thuật là yếu tố tiên quyết. Các cơ quan chuyên môn đang tiếp tục phối hợp chặt chẽ với người dân để chuyển giao những tiến bộ kỹ thuật mới nhất, đảm bảo cây mắc ca phát triển khỏe mạnh và đạt năng suất tối ưu khi bước vào thời kỳ kinh doanh ổn định.
Bên cạnh đó, bài toán về đầu ra và xây dựng thương hiệu cũng đang được đặt lên bàn nghị sự. Để tránh tình trạng "được mùa mất giá", Liên Sơn định hướng phát triển theo hướng hình thành các vùng sản xuất tập trung gắn với chuỗi liên kết tiêu thụ. Việc khuyến khích người dân tham gia các tổ hợp tác, hợp tác xã sẽ giúp tạo ra lượng hàng hóa đủ lớn để đàm phán với các đơn vị chế biến chuyên sâu. Khi sản phẩm mắc ca được gắn tem truy xuất nguồn gốc và đạt các tiêu chuẩn chất lượng, giá trị kinh tế sẽ không chỉ dừng lại ở bán quả tươi mà sẽ tiến xa hơn vào các phân khúc chế biến sâu, mang lại lợi nhuận cao hơn cho cộng đồng. Những hàng mắc ca đang vươn cao giữa màu xanh của chè hôm nay không chỉ mang theo hy vọng về những vụ mùa bội thu, mà còn là minh chứng cho sự nhạy bén, dám nghĩ dám làm của người dân trong việc tái cơ cấu nông nghiệp, hướng tới một cuộc sống ấm no và bền vững trên chính mảnh đất quê hương.
Với sự đồng thuận từ chính quyền đến người dân, mô hình 2 tầng tại Liên Sơn đang trở thành một điểm sáng trong canh tác nông lâm kết hợp. Đây không chỉ là một hướng đi mới để nâng cao thu nhập mà còn là một cam kết về trách nhiệm với môi trường, tạo ra một diện mạo mới cho bức tranh nông thôn hiện đại, nơi truyền thống và đổi mới luôn song hành để cùng phát triển.
Hồng Anh