Từ cây trồng truyền thống đến ngành công nghiệp toàn cầu
Có những thức uống sinh ra để giải khát nhưng cũng có những thức uống đủ sức đi cùng lịch sử nhân loại suốt hàng nghìn năm. Trà thuộc về nhóm thứ hai. Ngày nay, trà hiện diện ở gần như mọi nền văn hóa. Người Anh có trà chiều, người Nhật có trà đạo, người Trung Hoa coi trà là một phần của triết lý sống, còn tại nhiều quốc gia Nam Á và Đông Nam Á, trà gắn liền với nhịp sinh hoạt thường nhật.
Không phải ngẫu nhiên mà Liên Hợp Quốc lựa chọn ngày 21/5 hằng năm là Ngày Quốc tế Trà. Đằng sau quyết định ấy là sự ghi nhận vai trò to lớn của trà đối với kinh tế, văn hóa và phát triển bền vững toàn cầu.
Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), trà hiện là thức uống được tiêu thụ nhiều thứ hai thế giới, chỉ sau nước. Nhưng điều quan trọng hơn nằm ở chỗ, ngành trà đang tạo sinh kế cho hơn 13 triệu người trên toàn cầu, phần lớn là các hộ nông dân quy mô nhỏ tại các quốc gia đang phát triển.
Tại Trung Quốc, Ấn Độ, Kenya hay Sri Lanka, trà không đơn thuần là cây nông nghiệp xuất khẩu. Đó là nguồn sống của hàng triệu gia đình, là nền kinh tế của cả những vùng cao nguyên và miền núi.
Trong nhiều thập niên, ngành trà toàn cầu từng tăng trưởng chủ yếu dựa trên sản lượng. Nhưng hiện nay, câu chuyện đã thay đổi. Người tiêu dùng không còn chỉ quan tâm đến việc “uống trà gì”, mà bắt đầu đặt câu hỏi về nguồn gốc nguyên liệu, quy trình canh tác và tính bền vững của sản phẩm.
Một tách trà giờ đây không chỉ mang hương vị, mà còn chứa cả câu chuyện phía sau nó. Điều khiến trà trở nên đặc biệt nằm ở chiều sâu văn hóa mà rất ít thức uống nào có được.
Ở Nhật Bản, trà đạo là nghệ thuật của sự tĩnh tại. Từng động tác pha trà đều được thực hiện chậm rãi, chính xác và đầy tính thiền định. Với người Nhật, uống trà không đơn thuần là thưởng thức đồ uống mà còn là cách con người kết nối với bản thân và khoảnh khắc hiện tại.
Trong khi đó, người Trung Hoa xem trà như biểu tượng của sự tao nhã và hiếu khách. Văn hóa trà Trung Hoa đã tồn tại hàng nghìn năm và ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều quốc gia châu Á.
Tại châu Âu, đặc biệt là Anh và Ireland, trà gắn với truyền thống quý tộc và phong cách sống thanh lịch. “Afternoon tea” không chỉ là một bữa trà chiều, mà từng trở thành biểu tượng xã hội của tầng lớp thượng lưu.
Ở Thổ Nhĩ Kỳ, quốc gia nằm trong nhóm tiêu thụ trà bình quân đầu người cao nhất thế giới, trà hiện diện gần như ở mọi cuộc trò chuyện thường nhật. Người dân nơi đây có thể uống trà nhiều lần trong ngày như một phần không thể thiếu của đời sống xã hội.
Còn với Việt Nam, trà tồn tại theo một cách bình dị nhưng sâu sắc hơn nhiều. Đó là ấm trà xanh trên bàn gỗ cũ trong mỗi gia đình miền Bắc. Là chén trà nóng tiếp khách đầu câu chuyện. Là quán trà đá vỉa hè nơi người ta ngồi hàng giờ để trò chuyện, đọc báo hay đơn giản chỉ để nghỉ chân giữa nhịp sống đô thị. Trong văn hóa Việt, trà không phô trương, nhưng lại hiện diện bền bỉ như một phần của nếp sống. Và có lẽ chính sự dung dị ấy khiến trà trở thành một trong số ít thức uống có thể đi xuyên qua nhiều thế hệ mà chưa bao giờ thực sự lỗi thời.
Khi thế giới hiện đại đưa trà trở lại trung tâm
Có một giai đoạn, trà từng bị xem là thức uống “cũ”, nhường sân chơi cho cà phê, nước ngọt và các loại đồ uống công nghiệp hiện đại. Nhưng vài năm gần đây, trà đang quay trở lại mạnh mẽ theo một cách hoàn toàn khác.
Sự bùng nổ của matcha Nhật Bản, trà đặc sản, trà hữu cơ, kombucha hay các mô hình tea house cao cấp cho thấy trà đang được tái định vị như một sản phẩm gắn với phong cách sống hiện đại và chăm sóc sức khỏe. Đặc biệt, thế hệ trẻ đang thay đổi cách tiếp cận với trà.
Nếu trước đây trà gắn với hình ảnh truyền thống và phần nào mang tính “trung niên”, thì hiện nay, trà trở thành một phần của lifestyle. Người trẻ đi workshop trà, tìm hiểu trà thủ công, quan tâm đến trà vùng nguyên liệu, trà lên men tự nhiên hay các trải nghiệm thưởng trà mang tính chữa lành tinh thần.
Sự phát triển mạnh của ngành trà sữa tại châu Á cũng góp phần đưa trà trở lại trung tâm ngành đồ uống toàn cầu. Đằng sau mỗi ly trà sữa hiện đại vẫn là nguyên liệu cốt lõi mang tên trà.
Thị trường vì thế đang chứng kiến một sự dịch chuyển lớn, khi trà không còn chỉ là sản phẩm nông nghiệp thô mà dần trở thành ngành công nghiệp thực phẩm – đồ uống có giá trị cao. Điều này mở ra cơ hội đáng kể cho các quốc gia sản xuất trà, trong đó có Việt Nam.
Trà Việt và cơ hội bước ra khỏi vai trò nguyên liệu giá rẻ
Việt Nam hiện nằm trong nhóm các quốc gia sản xuất và xuất khẩu trà lớn trên thế giới. Tuy nhiên, trong nhiều năm, ngành trà Việt chủ yếu vẫn tham gia ở phân khúc nguyên liệu với giá trị gia tăng chưa cao.
Trong khi đó, thế giới đang bước vào giai đoạn mà người tiêu dùng sẵn sàng trả nhiều tiền hơn cho những sản phẩm có câu chuyện bản địa, yếu tố thủ công và trải nghiệm văn hóa. Đây chính là khoảng trống mà trà Việt có thể khai thác.
Những vùng trà cổ thụ ở Hà Giang, Suối Giàng, Tà Xùa hay Bảo Lộc không chỉ có giá trị nông nghiệp, mà còn chứa tiềm năng lớn về du lịch trải nghiệm và văn hóa bản địa.
Ngày càng nhiều thương hiệu trà trong nước bắt đầu đầu tư vào sản phẩm cao cấp, xây dựng không gian thưởng trà, kể câu chuyện về vùng nguyên liệu và nâng cấp hình ảnh trà Việt theo hướng hiện đại hơn.
Đó cũng là dấu hiệu cho thấy trà Việt đang dần bước ra khỏi vai trò của một mặt hàng xuất khẩu đơn thuần để tiến gần hơn tới khái niệm “giá trị văn hóa”. Tuy nhiên, phía trước ngành trà toàn cầu không chỉ là cơ hội tăng trưởng.
Biến đổi khí hậu đang trở thành thách thức lớn với các vùng trồng trà trên toàn thế giới. Nhiệt độ tăng, lượng mưa thất thường, hạn hán kéo dài và sâu bệnh gia tăng đang ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất cũng như chất lượng lá trà.
Các chuyên gia cho rằng trà là loại cây đặc biệt nhạy cảm với môi trường. Chỉ cần thay đổi nhỏ về nhiệt độ, độ cao hay độ ẩm cũng có thể làm thay đổi hương vị và chất lượng sản phẩm. Điều đó khiến câu chuyện phát triển bền vững trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Từ canh tác hữu cơ, bảo vệ đất, tiết kiệm nước đến giảm phát thải trong sản xuất và vận chuyển, ngành trà toàn cầu đang buộc phải thay đổi để thích nghi với tương lai.
Ngày Quốc tế Trà vì thế không chỉ là dịp để tôn vinh một loại đồ uống lâu đời. Đó còn là lời nhắc rằng, để giữ được những đồi trà xanh trong tương lai, thế giới phải bắt đầu từ việc xây dựng một ngành trà công bằng và bền vững hơn ngay từ hôm nay. Có lẽ lý do khiến trà chưa bao giờ biến mất nằm ở chính cảm giác mà nó mang lại.
Khác với nhiều loại đồ uống đại diện cho tốc độ và sự kích thích, trà luôn gợi nhắc đến sự chậm rãi. Việc pha trà cần thời gian. Việc thưởng trà cũng đòi hỏi sự chú ý và kiên nhẫn. Trong một thế giới đầy áp lực, thông báo và nhịp sống công nghiệp, trà trở thành biểu tượng của nhu cầu sống chậm đang quay trở lại.
Người ta tìm đến trà không chỉ vì hương vị hay lợi ích sức khỏe, mà còn vì cảm giác cân bằng mà nó mang lại. Sau hàng nghìn năm, trà vẫn hiện diện trong đời sống con người theo nhiều cách khác nhau. Nhưng có lẽ, giá trị lớn nhất của trà chưa bao giờ nằm riêng ở thức uống ấy. Mà nằm ở khả năng khiến con người ngồi xuống, lắng lại và dành cho nhau nhiều thời gian hơn, chỉ với một chén trà nóng trên tay.