Truy xuất nguồn gốc: Yêu cầu tất yếu của thị trường

Sự trỗi dậy của xu hướng này bắt nguồn từ sự thay đổi trong tâm lý người tiêu dùng toàn cầu, đặc biệt là thế hệ trẻ. Họ không chỉ quan tâm đến chất lượng hay giá cả của món đồ cầm trên tay, mà còn đặt câu hỏi về nguồn gốc xuất xứ và tác động của nó tới môi trường. Một sản phẩm nông sản từ một quốc gia đang phát triển muốn bước vào kệ siêu thị tại châu Âu hay Mỹ hiện nay phải mang theo "lý lịch" trích ngang đầy đủ, từ giai đoạn canh tác, sử dụng phân bón đến quy trình vận chuyển. Sự chuyển dịch từ "ăn no, mặc ấm" sang "ăn sạch, mặc bền" đã thúc đẩy các nhà bán lẻ hàng đầu thế giới thiết lập những rào cản kỹ thuật nghiêm ngặt về tính minh bạch, biến truy xuất nguồn gốc thành một điều kiện tiên quyết để gia nhập thị trường.

Tại Liên minh châu Âu (EU), các quy định mới về chống phá rừng (EUDR) và cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) đang tạo ra một cơn địa chấn cho các quốc gia xuất khẩu. Các quy định này yêu cầu doanh nghiệp phải chứng minh được sản phẩm của họ không liên quan đến việc tàn phá rừng hoặc gây ra phát thải carbon vượt ngưỡng. Để làm được điều này, hệ thống truy xuất nguồn gốc phải chi tiết đến mức xác định được tọa độ địa lý của từng lô đất sản xuất. Điều này đồng nghĩa với việc nếu không có một hệ thống quản lý dữ liệu số hóa chính xác và đồng bộ, hàng hóa sẽ bị chặn đứng ngay tại cửa khẩu. Rõ ràng, truy xuất nguồn gốc không còn là một giá trị cộng thêm để làm đẹp hồ sơ doanh nghiệp, mà là một yêu cầu sinh tồn để duy trì dòng chảy thương mại quốc tế.

Ở Việt Nam, Chính phủ cũng đã ban hành Thông tư 02/2024/TT-BKHCN quy định về quản lý truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa. Đây là một bước ngoặt quan trọng nhằm chuẩn hóa các quy trình vốn còn rời rạc trước đây. Hệ thống mã số mã vạch và cổng thông tin truy xuất nguồn gốc quốc gia đang được hoàn thiện để kết nối các hệ thống đơn lẻ, tạo ra một ngôn ngữ chung cho dữ liệu sản phẩm. Khi dữ liệu được liên thông, các cơ quan quản lý có thể giám sát chất lượng hiệu quả hơn, trong khi doanh nghiệp có thể tự bảo vệ mình trước vấn nạn hàng giả, hàng nhái vốn đang gây nhức nhối và làm xói mòn uy tín thương hiệu Việt.

Công nghệ đang đóng vai trò là "xương sống" cho sự chuyển đổi này. Sự kết hợp giữa Blockchain, trí tuệ nhân tạo (AI) và Internet vạn vật (IoT) đã thay đổi hoàn toàn cách thức chúng ta lưu trữ và xác thực thông tin. Với Blockchain, mọi ghi chép về sản phẩm từ lúc còn là nguyên liệu thô đến khi thành phẩm đều được mã hóa và không thể sửa xóa, tạo nên một chuỗi bằng chứng bất biến về nguồn gốc. Các thiết bị cảm biến IoT theo dõi nhiệt độ, độ ẩm trong quá trình vận chuyển giúp đảm bảo chất lượng hàng hóa được bảo toàn theo đúng cam kết. Những dữ liệu này không chỉ phục vụ việc kiểm tra của các nhà chức trách mà còn có thể được người tiêu dùng truy cập tức thời chỉ bằng một thao tác quét mã QR đơn giản trên điện thoại thông minh, tạo ra một sự kết nối tin cậy trực tiếp giữa người sản xuất và người sử dụng.

Tuy nhiên, việc triển khai truy xuất nguồn gốc không phải là không có thách thức. Đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ, chi phí đầu tư cho công nghệ và hệ thống quản trị dữ liệu vẫn là một gánh nặng đáng kể. Bên cạnh đó là sự thiếu hụt về nhân lực có trình độ kỹ thuật để vận hành các hệ thống phức tạp. Nguy hiểm hơn là tình trạng "truy xuất nguồn gốc hình thức", khi nhiều đơn vị chỉ dán mã QR để che mắt người dùng mà bên trong không có dữ liệu thực hoặc dữ liệu không được xác thực. Điều này không chỉ gây hại cho người tiêu dùng mà còn có nguy cơ phá hỏng nỗ lực chung của cả một ngành hàng nếu bị phát hiện tại các thị trường quốc tế khắt khe.

Để vượt qua những rào cản này, cần có một tư duy hệ thống và sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên. Truy xuất nguồn gốc không nên được nhìn nhận như một gánh nặng chi phí, mà phải là một khoản đầu tư chiến lược để nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm. Khi một doanh nghiệp minh bạch hóa được quy trình sản xuất, họ không chỉ đáp ứng được yêu cầu của pháp luật mà còn xây dựng được lòng trung thành của khách hàng. Trong một thế giới đầy rẫy thông tin nhiễu loạn, sự thật thà được minh chứng bằng dữ liệu chính là vũ khí cạnh tranh mạnh mẽ nhất.

Tương lai của thương mại thế giới sẽ thuộc về những chủ thể dám công khai "nhật ký" hành trình sản phẩm của mình. Các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới mà Việt Nam tham gia như EVFTA hay CPTPP đều coi tính minh bạch là một trong những trụ cột chính. Việc đáp ứng các tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc sẽ giúp hàng hóa Việt Nam thoát khỏi phân khúc giá rẻ, tiến tới khẳng định vị thế ở các phân khúc cao cấp hơn, nơi mà yếu tố đạo đức và trách nhiệm trong sản xuất được đặt lên hàng đầu.

Do vậy, truy xuất nguồn gốc đã chuyển mình từ một khái niệm kỹ thuật khô khan thành một xu thế không thể đảo ngược của thời đại. Nó là cầu nối giữa sản xuất và tiêu dùng bền vững, là công cụ để thanh lọc thị trường và nâng tầm vị thế quốc gia trên bản đồ kinh tế toàn cầu. Trong cuộc đua này, những doanh nghiệp chậm chân trong việc số hóa và minh bạch thông tin sẽ tự loại mình ra khỏi cuộc chơi. Ngược lại, những ai chủ động nắm bắt và coi đây là kim chỉ nam cho hoạt động kinh doanh sẽ tìm thấy cơ hội bứt phá mạnh mẽ, không chỉ để đáp ứng thị trường mà còn để kiến tạo nên những giá trị niềm tin vững bền cho thế hệ tương lai. Sự minh bạch không còn là một lựa chọn đạo đức đơn thuần, nó chính là tương lai của nền kinh tế hiện đại.

Minh Trí